Желікке ерген жезөкше
Ер жақсысын талғамас.
Жетім өскен тас бауыр
Ел жақсысын талғамас.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам мінезінің бұзылған, тәрбие көрмеген, ар-намыстан алыстаған түрі жақсыны танымайтынын білдіреді. Тура мағынасында желікке ерген, жетім өскен деп сипатталған адамның талғамы төмен, таңдауы дұрыс болмайды. Астарлы мағынасы — ішкі тәрбиесі әлсіз, рухани байлығы кем жан ел ішіндегі асылды, ердің жақсысын, игі адамды бағалай алмайды. Яғни, жақсыны тану үшін адамда парасат, тәрбие, көрегендік болу керек.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «желікке ерген» тіркесі — орынсыз құмарлыққа, желікпелікке берілген жеңілтек мінездің белгісі. «Жезөкше» сөзі де ар-ұяттан айырылған, тұрақсыз өмір салтын меңзейді. Ал «жетім өскен тас бауыр» — мейірімсіз, жүрегі қатайған, сезім мен ілтипаттан жұрдай адамды бейнелейді. «Ер жақсысы» және «ел жақсысы» — елге сыйлы, парасатты, өнегелі тұлға. Яғни мақал жақсы мен жаманды қарама-қарсы қойып, тәрбиесіз адамның асылды танымайтынын көрсетеді.
Қазіргі өмірде
Бұл мақалды адам таңдауы бұрмаланып, жақсыны емес, желөкпелікті немесе пайдакүнемдікті қадірлеген кезде қолдануға болады. Мысалы, біреу адал, еңбекқор, білімді жанды бағаламай, тек сыртқы жылтырға елітсе, оған осы мақал ескерту ретінде айтылады. Ол адамға талғам мен тәрбие керегін ұқтырады.
Er jaqsysyn talǵamas.
Jetim ósken tas baýyr
El jaqsysyn talǵamas.