Сумен ойнама - батарсың,
Отпен ойнама- күйерсің.

Негізгі мағынасы

Сумен ойнасаң батасың, отпен ойнасаң күйесің — бұл баланың бәріне таныс қарапайым тыйым. Бірақ мақалда тек су мен оттан сақтандыру жоқ: адам қауіпті нәрсеге, күші жетпейтін іске, жеңіл қарауға болмайтын кісіге ойыншық деп қараса, зардабын өзі тартады. Ойын мен шынның арасын ажыратпаған адам опық жейді. Мақал абайлық пен сақтыққа үндейді, шектен шықпауға шақырады.

Образдар мен теңеулер

Су мен от — қазақ тұрмысындағы ең керек, әрі ең қауіпті екі күш. Ошақтағы от тамақ пісіріп, үйді жылытады, бірақ абайсызда киіз үйді өртеп жібереді. Өзен мен көл малды суарады, бірақ тасқынында адамды ағызып әкетеді. Қазақ отқа түкірмеген, суды ластамаған, екеуін де қасиетті санаған. «Ойнама» сөзі екі жолда қайталанып, ескертуді күшейтеді, ал «батарсың» мен «күйерсің» — салдарды көз алдыға әкелетін нақты етістіктер.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Балаға тікелей ескерту ретінде де, ересекке астарлы ақыл ретінде де айтылады: қауіпті іске, ойланбай алынған қарызға, жаман жолдасқа қатысты. Көбіне қатаң, бірақ қамқор интонациямен. Мысалы, ата-ана жасөспірімге: «Ондай жігіттермен араласпа, сумен ойнама — батарсың, отпен ойнама — күйерсің». Біреу шынымен зардап шеккен соң айтса, кешіккен ақыл қорлау болып естіледі.

Қолданылу жағдаяттары

— Жазда өзен жағасында балалар терең жерге жүзіп кетпек болғанда, атасы оларды шақырып, мақалды айтты.
— Ас үйде қызы газ плитасында қағаз жағып ойнағанда, анасы абайлауды үйретіп, мақалмен ескертті.
— Ауылдың жігіті тексерілмеген іске бар малын салмақ болғанда, ағасы оны тоқтатып, сақтыққа шақырды.