Ақылсызды жіберсең, ойын бұзар,
Арамзаны жіберсең, жиын бұзар.

Негізгі мағынасы

Ойын-сауыққа ақылсызды жұмсасаң, ол ойынды бұзады: орынсыз сөзімен, ебедейсіз қылығымен көңілді шуды жанжалға айналдырады. Арамзаны жиынға жіберсең, ол жиынды бұзады: өсек таратып, адамдарды бір-біріне айдап салады. Мақал кімді қайда жіберетініңді, кімге қандай іс сеніп тапсыратыныңды ойлауға шақырады. Ақымақтың зияны көбіне аңғалдықтан, арамзаныкі қасақана: бірі ойынды, бірі елдің бірлігін бұзады.

Образдар мен теңеулер

Ақылсыз — ақылы жетпейтін, ойланбай сөйлейтін адам; арамза — арам ниетті, айлакер, алаяқ кісі. Жіберу — мұнда елші, өкіл етіп жұмсау, бір жерге атынан аттандыру. Ойын мен жиын ұйқасы мақалды есте сақтауға жеңіл етеді, бірақ сөздердің салмағы әртүрлі: ойын — бір кештің қызығы, жиын — ел мәселесі шешілетін басқосу. Демек ақымақтың бұзатыны аз, арамзаныкі көп. Екі жол бірдей құрылып, екі түрлі зиянды қатар салыстырады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бір іске адам таңдағанда, сенімсіз кісіні жібермек болғанда үлкендер ескерту ретінде айтады. Сарыны — ақыл, сақтық. Іс бұзылып қалған соң, қате таңдауды мойындағанда да айтылады. Ақылы баяу, бірақ ниеті таза адамды жұрт алдында ақылсыз деп мұқату үшін қолдану әдепсіз. Мысалы: «Құдалыққа оны жібермейік: ақылсызды жіберсең, ойын бұзар, арамзаны жіберсең, жиын бұзар».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл тойын ұйымдастырған ағайын асабалыққа сөзуар бір жігітті шақырмақ болды; апасы оның орынсыз әзілдерін еске алып, ойын бұзар деп тоқтатты.
— Су үшін дауды шешетін ауыл жиынына өсекші көршіні өкіл етіп жіберді, ол екі жақты одан сайын араздастырды.
— Мектептегі жиналысқа ата-аналардан бір өкіл керек болды; сынып жетекшісі осы мақалды айтып, сабырлы ананы таңдады.