Отпен ойнама - өртенерсің,
Доспен ойнама - өкпелетерсің.

Негізгі мағынасы

Отпен ойнаған адам күйеді, ал доспен шектен тыс ойнаған, әзілін асырған адам досын ренжітіп алады. Мақал отты досқа теңемейді, тек екеуінің де абайлап қарауды қажет ететінін көрсетеді: от жылытады, бірақ абайсызда өртейді; дос қуантады, бірақ шектен тыс қалжың достықты күйдіреді. Достықта да әзілдің өлшемі бар, оны бұзу қарым-қатынасқа зиян. Мақал әсіресе жастарға, достармен ойнап-күлгенде шекті білуге шақырады.

Образдар мен теңеулер

От — ауыл тұрмысында ең қажетті, бірақ ең қауіпті нәрсе: ошақтағы от тамақ пісіреді, үйді жылытады, абайсызда киіз үйді өртеп жіберуі мүмкін. Өкпелету — ренжіту, көңілін қалдыру. Екі жол бірдей құрылған: тыйым — салдар. Ұйқас етістіктерде: өртенерсің — өкпелетерсің, екеуі де ө дыбысынан басталып, бірін-бірі жаңғыртады. Өкпе сөзінің өзі де от сияқты іштей күйдіретін сезімді еске салады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Досымен шектен тыс әзілдесіп, оны ренжітіп алған не ренжітуге жақын жүрген адамға айтылады. Сарыны — ескерту, ақыл. Ата-ана балаға отпен ойнама дегенде бірінші жолын тура мағынасында да қолданады. Достардың жеңіл, жылы әзілін мүлде тыю үшін айту асыра сілтеу. Мысалы: «Оның ескі ісін көпшілікке қайта-қайта айтпа: доспен ойнама — өкпелетерсің».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда балалар шөп маясының қасында сіріңке жағып ойнағанда, әжесі оларды ұрсып, отпен ойнама — өртенерсің деді.
— Спорт үйірмесіндегі бала досының жарыста құлағанын бүкіл топтың алдында қайта-қайта мазақтады; досы сөйлеспей кетіп, бапкер оларды татуластырды.
— Тойда бір құда екінші құданы әзілмен шектен тыс қағытып, ақыры екі отбасының арасына салқындық түсті.