«Ойнақтаған бота от басады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Анасының қасында шектен тыс секіріп, ойнақтаған бота абайсызда от басып, күйіп қалады. Бала мінезді, бейқам адам да солай: көңілі көтеріліп, айналасына қарамай ойнақтаған кезде байқамай қауіпке ұшырайды. Мақал шамадан тыс шаттанудың, бейғамдықтың артында бір бәле тұратынын ескертеді. Көбіне балаларға, жастарға айтылады: ойнай бер, бірақ айналаңа қара. Кейде ойнақшыл адамның абайсыз ісінен кейін өзі кінәлі дегенді жеткізу үшін де қолданылады.
Образдар мен теңеулер
Бота — түйенің жаңа туған, бір жасқа толмаған төлі. Аяғы ұзын, қимылы ебедейсіз, бірақ өте ойнақы, секіріп-жүгіріп жүреді. Көшпелі ауылда от үй сыртындағы ошақта жағылады, жас төл оның қасына оңай жетеді. Ойнақтау — секіру, тұяқ қағу, тынымсыз ойнау. Мақал жануардың табиғи қылығын адамға ауыстырады: бота кінәлі емес, ол тек абайламайды, адамның бейқамдығы да осындай. От басу — тура мағынасында отқа аяқ басу, ауыспалы мағынасында қатерге тап болу.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Шектен тыс бұзықтанып, ойнақтап жүрген балаға үлкендер ескерту ретінде айтады. Ересектерге — жеңіл табысқа мастанып, абайсыз әрекет еткенде. Сарыны — қамқор ескерту, кейде жеңіл кінә. Қайғылы оқиғадан кейін, адам шын зардап шеккенде, оны кінәлау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Байқаңдар, ойнақтаған бота от басады, қазанның жанында жүгірмеңдер».
Қолданылу жағдаяттары
— Жайлауда балалар ошақ басында қуаласып ойнап жүрді; әжесі оларды қазанның қасынан қуып, ойнақтаған бота от басады деп ұрсып қойды.
— Ауыл жігіті жаңа мотоциклін көшеде ойнақтатып жүріп, арыққа құлады; әкесі басын шайқап, осы мақалды айтты.
— Жеңіске мастанған ауыл командасының футболшылары жаттығуды тастап кетті де, келесі ойында оңай ұтылды.