Итпен ойнасаң - үрерсің,
Баламен ойнасаң - күлерсің.

Негізгі мағынасы

Итпен ойнаған адам ақыры оның тілін алып, үре бастайды, ал баламен ойнаған адам күлкіге батады. Бұл — кіммен жүрсең, соның мінезін аласың деген ойдың күлкілі суреті. Ұрысқақ, дөрекі адаммен араласқан кісі де ұрысқақ болып кетеді, ал пәк, ашық жанмен бірге болған адамның көңілі көтеріледі. Ортаның адамды өз ыңғайына бұратыны осы екі жолға сыйған: жолдасыңды таңдасаң, өз мінезіңді де таңдайсың.

Образдар мен теңеулер

Ит пен бала — қазақ ауылында ең жақын жүретін екі бейне: ит үйдің күзетшісі, бала — шаңырақтың қуанышы. Бірақ олардың әсері қарама-қарсы: иттің ойыны — арсылдап, тістесіп ойнау, баланың ойыны — шаттық пен күлкі. Үрерсің деген етістік адамға итке тән қылықты таңып, әзіл мен мысқыл туғызады. Екі жол бірдей құрылған, ұйқасы етістіктерде: үрерсің — күлерсің. Ит мұнда ұрысқақ, жанжалшыл ортаның, бала таза көңілдің белгісі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Жасөспірімге, жас жігітке жаман жолдастан сақтандыру үшін айтылады, кейде жай ғана әзілмен: балалармен ойнап, өзің де бала болып кеттің ғой дегендей. Сарыны — кеңес, жылы мысқыл. Адамды итке теңеп тікелей қорлау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Анау төбелесқұмар балалармен көп жүрме: итпен ойнасаң — үрерсің, баламен ойнасаң — күлерсің».

Қолданылу жағдаяттары

— Зейнеткер ата немерелерімен күні бойы ойнап, кешке дейін күліп жүрді; әжесі баламен ойнасаң — күлерсің деген осы екен деп таңғалды.
— Ауыл ақсақалы көшеде ұрысқақ жігіттермен жүрген інісін шақырып алып, итпен ойнасаң үрерсің деп ескертті.
— Шопанның көмекшісі көрші қыстаудағы дөрекі жігіттермен жиі отырып, сөзі де дөрекіленіп кетті; әкесі осы мақалды айтып тоқтатты.