Көп ойнаған бір жылар,
Көп осырған бір тышар.

Негізгі мағынасы

Шектен тыс көп ойнаған бала ақыры бір рет жылайды: ойын не төбелеспен, не жарақатпен бітеді. Екінші жол дөрекі тұрмыс тілімен сол ойды күшейтеді: ішін тежей алмай жиі жел шығарған адам ақыры ұятқа қалады. Мағынасы: кез келген әдетті шамадан асырса, ол бір күні ұят не бәлемен аяқталады. Ойын-күлкіде де, ұсақ әдепсіздікте де шек бар. Мақал балаларға тиылуды, ересектерге ұсақ шектен шығудың ақыры жаман екенін еске салады.

Образдар мен теңеулер

Мақал тұрмыстағы дөрекі, күлкілі бақылауға құрылған: осыру — дауыстап жел шығару, тышу — үлкен дәрет сындыру; екеуі де ауыл тілінде ашық айтылатын, бірақ әдепті ортада айтылмайтын сөздер. Ауыз әдебиетінде мұндай дөрекі сөздер күлкі мен әсерді күшейту үшін қолданылады. Көп пен бір қарсылығы екі жолда да қайталанады: көп ойнаудың ақыры бір жылау, көп осырудың ақыры бір масқара. Ұйқас жылар — тышар етістіктерінде.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Көбіне ауыл ортасында үлкендер шектен тыс бұзықтанған балаға не әзіл-шыны аралас ересекке айтады. Сарыны — дөрекі әзіл, ескерту. Сөздері тұрпайы болғандықтан, оны ресми жерде, мектепте, үлкен қонақтардың алдында айту ерсі; көбіне тек бірінші жолы айтылады. Мысалы: «Жетер енді, көп ойнаған бір жылар, үйге кіріңдер».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл балалары кешке дейін қарда сырғанап, біреуі ақыры шанадан құлап, жылап келді; атасы көп ойнаған бір жылар деп басынан сипады.
— Қыстауда бір шопан кезекті әзілін тағы айтып, жолдасын ренжітіп алғанда, қасындағы шал мақалдың екі жолын да айтып, бәрін күлдірді.