Кісі ақылымен бай болғанша,
Өз ақылыңмен жарлы бол.

Негізгі мағынасы

Біреудің ақылымен, айтқанымен жүріп байығаннан гөрі өз ойыңмен шешім қабылдап, кедей болып қалған артық дейді. Мақал байлықты жамандамайды: ол өз басыңның иесі болуды, тәуелсіз ойды бәрінен жоғары қояды. Бөтеннің ақылымен келген табыс сол кісі кеңесін тоқтатқанда-ақ сөнеді, ал өз ақылына сенбей үйренген адам бір күні өзін өзі жоғалтады. Өз ойыңмен жүріп қателессең де, сол қате сенікі, одан алған сабақ та сенікі. Бұл кеңес тыңдамау дегенді білдірмейді: ақыл сұрауға болады, бірақ соңғы сөз өзіңдікі болсын.

Образдар мен теңеулер

Мақал екі жолдан тұрады, екеуі де қарама-қарсы қойылған: «кісі ақылы» мен «өз ақылың», «бай» мен «жарлы». «Кісі» сөзі бұл жерде бөтен адамды, өзгені білдіреді. «Жарлы» — малы аз, жоқ-жітік адам; көшпелі елде байлық малмен өлшенген, жарлылық ауыр тағдыр саналған. Соған қарамастан мақал жарлылықты таңдатады, осы күтпеген таңдау сөздің салмағын арттырады. «Болғанша» тұлғасы «біреуі болғаннан гөрі, екіншісі болсын» деген салыстыру береді, бұл — қазақ мақалдарына тән құрылым.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды өз бетімен шешім қабылдауға қорқатын адамға, әсіресе жасқа, ақыл ретінде айтады. Кейде біреудің айтқанымен ғана жүретін кісіге сын ретінде де қолданылады. Интонациясы — байсалды кеңес. Ол басқалардың тәжірибесін мүлде елемеу керек деген сөз емес, сондықтан тәжірибелі маманның кеңесін тыңдамай отырған қырсық адамды ақтау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Әкең айтты, ағаң айтты, ал сен өзің не ойлайсың? Кісі ақылымен бай болғанша, өз ақылыңмен жарлы бол».

Қолданылу жағдаяттары

— Жас жігіт көршісінің кеңесімен бар қойын сатып, өзі түсінбейтін іске ақша салмақ болады. Атасы: «Алдымен өзің ойлан, өз ақылыңмен жүр», — деп тоқтатады.
— Мектеп бітірген қыз мамандығын туыстары таңдап бергеніне мұңаяды; апасы оған өз қалауын тыңдауға кеңес береді.
— Серіктесінің айтқанымен ғана жүріп, ісінен айырылған шаруа: «Өз ақылыммен жүргенде кем болса да, өзімдікі еді», — дейді.