Жарлымен құда болғанша,
Баймен барымталас бол.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — кедей адаммен құдандалы болғаннан гөрі, бай адаммен тартысқа, қақтығысқа түскен артық дегендей айтылады. Астарлы мағынасы басқа: қазақ ұғымында байлықтың өзі ғана емес, бедел, ықпал, қорған болу мүмкіндігі де жоғары саналған. Мақал кедейлікке менсінбей қараған көзқарасты білдіреді, бірақ сонымен бірге адам арасындағы қатынаста пайда, күш, тірек іздеуді аңғартады. Бұл — өмірдің ескі әлеуметтік түсінігінен туған сөз.
Образдар мен теңеулер
Мұнда «құда болу» — туыстық, жақындасу, сенім орнату белгісі. Ал «барымталас болу» — жауласу, керісу, тартысқа бару ұғымын береді. Бай мен жарлы қарама-қарсы образ ретінде алынған: бай — ықпалды, қуатты; жарлы — әлсіз, мүмкіндігі аз бейне. Сол арқылы халықтың әлеуметтік салмағы әртүрлі екі ортаны салыстырады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал көбіне тура мағынасында қолданылмайды, өйткені ол заманның ескі көзқарасын танытады. Дегенмен, кейде адамдар «пайдалы байланысқа» көбірек ұмтылғанда, осы мақал еске түседі. Мысалы, біреу дос не туыс таңдағанда адамгершіліктен гөрі байлығына қарап бағаласа, бұл сөздің мазмұны байқалады. Бірақ бүгінгі түсінікте адамды бай-кедейіне емес, мінезі мен қадір-қасиетіне қарап сыйлау дұрыс саналады.
Baımen barymtalas bol.