«Саялы адам сағынды сындырмас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Саялы ағаш жолаушыны көлеңкесіне алғандай, саялы адам да өзіне арқа сүйеп келгенді қорғайды, оның сағын сындырмайды, яғни жігерін жасытпайды, үмітін үзбейді. Пейілі кең, қамқор кісінің жанында адам өзін қорғансыз сезінбейді, қиындықта қолдау табады. Мақалдың екінші оқылуы да бар: артында саясы, яғни сүйеніші бар адамның өз жігері оңайлықпен сынбайды. Қай оқылуда да ой бір: қамқорлық пен демеу адамның рухын сақтайды.
Образдар мен теңеулер
Сая — күн өтпейтін көлеңке, пана. Ыстық далада саялы ағаш жолаушы мен малдың демалатын жері болған, сондықтан «саясында» деген сөз «қамқорлығында, қорғауында» деген мағынаға ауысқан. «Сағы» — көне сөз, ұмтылыс, ынта, жігер; «сағы сыну» — жігері құм болу, беті қайту. Мақал «саялы, сағы, сындырмас» сөздеріндегі «с» дыбысының қайталануымен әуенді естіледі. Адамды ағашқа теңеу арқылы мақал қамқорлықты табиғи, тыныш күш ретінде көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды қамқор, жомарт, өзгеге демеу бола білетін адамды мақтағанда айтады: ағайынға пана болған үлкенді, шәкіртін қолдаған ұстазды. Сондай-ақ сүйеніші бар адамның қиындыққа мойымайтынын айтқанда да қолданылады. Үні — құрмет, ризашылық. Мақалдың сөздері көне болғандықтан, жас тыңдаушыға «саялы», «сағы» сөздерін түсіндіріп айтқан жөн. Мысалы: «Ағамыз бізді ешқашан құр қайтарған емес, саялы адам ешкімнің сағын сындырмайды деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда жас отбасы үй салып жатқанда қаражаты жетпей қалады; ағайынның үлкені көмектесіп, жігерлерін қайтарады, көршілер мақалды айтады.
— Шәкірті жарыста жеңіліп, күйзелгенде, ұстазы оны сөкпей, келесі сайысқа бірге дайындалады; баланың анасы ризашылығын мақалмен білдіреді.
— Ауруханада ұзақ емделіп жатқан науқасты туыстары күн сайын келіп көңілін көтереді; көрші төсектегі қария олардың қамқорлығын мақалмен бағалайды.