Қожа аштан өледі, төре - тамақтан.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — қожа да, төре де тамақтан қайтыс болады деген сөз емес. Астарлы мағынасы: адамның шыққан тегі, атағы, лауазымы өмірдің шын сынағы алдында дәрменсіз болуы мүмкін. Яғни, артық паңдық, өзіне тым сену, жеңілтектік немесе тойымсыздық адамды опық жегізеді. «Қожа» сөзі діндар, тақуа адамды, ал «төре» сөзі төрелік, текті, үстем топты білдіреді. Мақал екі түрлі мінезді де астарлап сынайды: бірі — ашкөздік пен нәпсінің әлсіздігі, екіншісі — жалған мәртебе мен тоқмейілсу.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «аштан өлу» — нақты ашығу ғана емес, нәпсіні тия алмаудың, тәртіпсіз өмірдің белгісі. Ал «тамақтан» деуі — шамадан тыс жеу, дүниеқоңыздық, әдеттен шығу сияқты мінездерді меңзейді. Екі қарама-қарсы образ арқылы халық «орта жолды ұста, шектен аспа» деген ой айтады. Байлық та, дәреже де адамды сақтамайды, мінез бен ұстам ғана сақтайды.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал қазір де өзекті. Мысалы, қызметте отырған адам атағына сеніп, денсаулығына, тәртібіне мән бермесе, соңында зиян шегуі мүмкін. Сол сияқты, біреу үнемі тойып ішіп, шектен тыс өмір салтын ұстанса, ауруға ұшырайды. Сондықтан мақал адамды қанағатқа, ұстамдылыққа және өзін бақылауға шақырады.