Би болар жігіттің,
Төбеде болар жұмысы.
Мерген болар жігіттің
Жебеде болар жұмысы.

Негізгі мағынасы

Би болатын жігіттің ісі төбеде, яғни жұрт жиналған жерде, ал мерген болатын жігіттің ісі жебеде, садақ оғында. Мақал адамның болашақ кәсібі мен бейімі оның жастайғы әуестігінен-ақ көрінетінін айтады: сөзге, дауға, жиынға құмар бала би, шешен болады, ал оғын түзеп, нысана көздеп жүрген бала мерген болады. Екінші ой: әр кәсіптің өз құралы, өз орны бар, адам сол жерде шыңдалады. Мақал балаға қарап, оның бейімін танып, соған бағыттауды да меңзейді.

Образдар мен теңеулер

Би — қазақ қоғамында дау шешетін, ел ісіне төрелік айтатын, шешен әрі әділ кісі. Төбе — жазықтағы биік жер; ел жиыны, кеңес, дау тыңдау көбіне алыстан көрінетін, жұрт сыятын осындай биікте өткен. Сондықтан «төбеде болар жұмысы» — көптің алдында, жиын ортасында болу. Мерген — оқты дәл тигізетін аңшы, жауынгер; жебе — садақтың ұшы темірлі оғы. Мақал екі бөлікті қатар құрып, «төбеде» мен «жебеде» сөздерін ұйқастырады: бірі — сөз бен ақылдың, екіншісі — көз бен қолдың кәсібі.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды баланың ерекше әуестігін байқағанда, оның болашағын болжап айтады: «бұл бала би болар, бар ісі төбеде». Интонациясы — мақтау, жылы болжам, кейде әзіл. Бейімі басқа баланы бір кәсіпке күштеп байлау үшін айту мақалдың мәніне қайшы. Мысалы, ата немересінің жиналыстарда сөз сұрап жүргенін көріп: «Би болар жігіттің төбеде болар жұмысы, бұдан шешен шығады» дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда үлкендердің дауын тыңдап, кімнің жөн екенін айтып жүрген немересі туралы әжесі мақтанышпен осы мақалды айтады.
— Садақ ату үйірмесінен шықпайтын ұлының бөлмесі нысана суретіне толғанда, әкесі күліп: «Мерген болар жігіттің жебеде болар жұмысы» дейді.
— Мектептегі пікірсайыста бәрін дәлелмен жеңетін оқушыға мұғалім болашақта заңгер болатынын айтып, мақалды еске салады.