Жастық шақ - ақ алмас,
Жоғалтқан таба алмас.

Негізгі мағынасы

Жастық шақ — ақ алмас, қымбат асыл тас; оны жоғалтқан адам қайта таба алмайды. Мақал жастықтың қайталанбайтынын, уақыттың кері қайтпайтынын айтады. Жастағы күш, денсаулық, үйренуге құмарлық, алдағы мол мүмкіндік — бәрі бір-ақ рет беріледі. Оны бос өткізген адам кейін қанша өкінсе де, сол кезді қайтара алмайды. Мақалда ескерту мен өкініш қатар тұр: жасқа — уақытыңды бағала деген ақыл, үлкенге — өткен жасты аңсау.

Образдар мен теңеулер

Алмас — ең қатты, ең жарық асыл тас, байлық пен тазалықтың белгісі; ақ алмас — мөлдір, жарқыраған, дағы жоқ асыл. Қазақ поэзиясында алмас өткір болаттың, «алмас қылыштың» да атауы, сондықтан ол асылдық пен жарқылды қатар білдіреді. Жастықты асыл таспен теңеу оның қымбаттығын көрсетеді, ал «жоғалтқан таба алмас» деген жол асыл заттың табиғатымен байланысты: кішкентай тас жерге түссе, оны табу қиын, ал жастық мүлде табылмайды. «Ақ алмас» пен «таба алмас» ұйқасы — бірі зат есім, бірі етістік — жолдарды әдемі сөз ойынымен байланыстырады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды үлкендер жастарға уақытын бос өткізбеуге шақырғанда айтады, кейде өздерінің өткен жастығын еске алғанда өкінішпен айтады. Интонациясы — ақыл, жылы мұң. Жастарды «бәрібір өтіп кетеді» деп қорқыту үшін емес, қадірін түсіндіру үшін айтылады. Мысалы, атасы немересіне: «Ойынды да ойна, бірақ оқуды ұмытпа. Жастық шақ — ақ алмас, жоғалтқан таба алмас».

Қолданылу жағдаяттары

— Түлектер кешінде сынып жетекшісі балаларға ақ жол тілеп, осы мақалмен жастық шақтың қадірін еске салады.
— Ауылдағы қарт шопан қыстаудың басында немересімен отырып, өз жастығын еске алып, осы мақалды мұңая айтады.
— Жаттығуды жалқауланып тастап жүрген жас боксшыға бапкері: «Қазір жаттықпасаң, бұл жылдар қайтпайды, жастық шақ — ақ алмас» дейді.