Бажа бажаны көрсе, басы қышиды.
«Бажа бажаны көрсе, басы қышиды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Апалы-сіңлілі қыздарды алған екі күйеу кездессе, бірімен-бірі жарысқысы, қағысқысы келіп тұрады. Мақал бажалар арасындағы жасырын бақталастықты әзілмен суреттейді: олар бір қайын жұрттың күйеулері, сондықтан кімнің байлығы, абыройы, қайын жұртқа сыйы артық деп салыстырылады. «Басы қышу» — тиісу, бәсекеге түсу ниеті. Көбіне бұл бәсеке әзіл-қалжыңмен өтеді: бажалар бір-біріне қағытпа айтады, күш сынасады, бірақ шын араздыққа бармайды.
Образдар мен теңеулер
Бажа — апалы-сіңлілі әйелдердің күйеулері бір-біріне бажа болады. Олардың туыстығы өзгеше: қаны бір емес, бірақ бір шаңыраққа күйеу болғандықтан, жақын. «Басы қышу» — қазақ тіліндегі тұрақты тіркес: біреудің дауға, тиісуге, бір пәлеге ұрынғысы келуі. Мақалдағы «бажа бажаны» қайталауы айнадағыдай екі адамның бетпе-бет келуін береді. Дыбыс жағынан «бажа — басы» сөздері де ұқсас, бұл мақалға ойнақылық қосады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Бажалар бір-бірімен жарысып, қалжыңдасып, кейде қағысып жатқанда, қайын жұрттағылар күліп айтады. Реңкі — әзіл, мысқыл. Бажалардың шын араздығын қыздыру үшін айту орынсыз. Мысалы: «Екі бажа тойда кім ұзақ күресетінін анықтап жатыр — бажа бажаны көрсе, басы қышиды».
Қолданылу жағдаяттары
— Қайын атаның мерейтойында екі бажа кім қымбат сыйлық әкелгенін жасырын салыстырды; қайын енесі күліп мақалды айтты.
— Ауылдағы футбол ойынында екі бажа екі командада ойнап, бір-біріне тиісіп, жұртты күлдірді.
Мақалдағы сөздер
бажа — Апалы-сіңлілі әйелдерге үйленген ер адамдардың бір-біріне қатысты туыстық атауы.