Ақылды қателессе,
Басынан көреді.
Ақымақ қателессе,
Досынан көреді.

Негізгі мағынасы

Ақылды адам қателессе, оның себебін өз басынан көреді, ал ақымақ қателессе, кінәні досынан іздейді дейді. «Басынан көру» — болған істі өзіне алу, өз кемшілігін мойындау. Ақылды кісі «мен байқамадым, мен асығыстық жасадым» деп, қатесінен сабақ алады. Ақымақ «сен айттың, сен кедергі жасадың» деп, жанындағы ең жақын адамды кінәлайды. Нәтижесінде бірі өсіп-жетіледі, екіншісі әрі қатесін қайталайды, әрі досынан айырылады.

Образдар мен теңеулер

Мақал төрт жолдан тұрады, екі бөлігі айнадағыдай құрылған. Айырмасы соңғы сөздерде ғана: «басынан» мен «досынан». Осы екі сөздің ұйқасы ойдың түйінін ашады: кінәнің ауыр жүгін біреуі өз мойнына алады, екіншісі досының мойнына артады. «Бас» сөзі қазақ тілінде адамның өзі, жеке басы мағынасында жиі қолданылады: «өз басым», «басына түсті». «Дос» сөзі де кездейсоқ емес: ақымақ кінәні жауына емес, ең жақын адамына аударады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды кінәні өзгеге ысыратын адамға сын ретінде немесе қатесін мойындаған адамды мақтау үшін айтады. Ата-ана балаға, жаттықтырушы шәкіртіне, аға ініге айтатын тәрбиелік сөз. Интонациясы — байсалды, кейде ащы. Шын мәнінде басқаның кесірінен болған іске адамды кінәлі етіп шығару үшін айтуға келмейді. Мысалы: «Досыңды кінәлама, өзің сағатқа қарамадың. Ақылды қателессе, басынан көреді».

Қолданылу жағдаяттары

— Сабаққа кешіккен бала «Асан мені күттірді» деп ақталғанда, мұғалім мақалды айтып, оны өзіне қарауға шақырады.
— Қамыр ашымай қалғанда, бір келін ашытқыны кінәлайды, ал екіншісі суды суық құйғанын мойындайды.
— Қасқыр қой алып кеткенде шопан көршісін емес, қора есігін өзі ашық қалдырғанын айтады.