Байдың малы ортақ.
«Байдың малы ортақ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Байдың малын ағайын-туыс, көрші, жолаушы, жоқ-жітік бәрі өзінікіндей көреді: біреу сұрайды, біреу қарызға алады, біреу соғымға, тойға үлес күтеді. Мақал ескі қазақ ауылының тұрмысын көрсетеді: дәулетті кісі ел ішінде жалғыз байымайды, оның малынан жетім-жесір де, кедей де дәм татады. Бір қырынан бұл жомарттыққа шақыру: мал жинап қана отырмай, жұртпен бөлісу байдан күтіледі. Екінші қырынан жеңіл кекесін бар: байдың малы көп, бәрі одан бір нәрсе дәметеді.
Образдар мен теңеулер
Ертедегі қазақ үшін байлықтың негізгі өлшемі — мал: жылқы, қой, түйе, сиыр. Байдың малынан жоқ-жітікке сауын беру, соғымға мал бөлу, жұт болғанда қол ұшын созу әдет болған. «Ортақ» сөзі мұнда заңды меншікті емес, елдің үміт пен үлес күтетін жағдайын білдіреді: мал байдікі, бірақ оған қарап отырған көз көп. Мақал үш-ақ сөзден тұрады, сондықтан айтылғанда кесіп, бекітіп тұрғандай естіледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал көбіне жартылай әзіл ретінде айтылады: жағдайы бар туысқа көмек сұрап барғанда немесе дәулетті адамның шығынын жұрт бірге пайдаланып жатқанда. Байдың өзіне ескерту ретінде де айтылады: малың көп болса, елге көмектесуге дайын бол. Біреудің дүниесін рұқсатсыз пайдаланып, соны ақтау үшін айту орынсыз. Мысалы, той жасаған ағасына інісі: «Аға, сойыстың бәрін өзіңіз көтердіңіз, байдың малы ортақ дегендей, ел риза болды».
Қолданылу жағдаяттары
— Соғым кезінде ауылдағы ең ауқатты шаруа жесір көршісіне де бір қой бергенде, көрші әйел күліп, осы мақалды айтады.
— Жолда көлігі жоқ ағайындарын өз машинасымен тасып жүрген ағасына жастар әзілдеп осы сөзді айтады.