Жетім, жетім демеңіз,
Жетімнің ақысын жемеңіз.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал жетім баланы кемсітуге, оған төмен қарап, құқығын таптауға болмайтынын ескертеді. Тура мағынасында, ата-анасынан айырылған балаға жаны ашып, оның несібесін, үлесін, ақысын жемеу керек деген ой айтылады. Астарлы мағынасы — әлсізге, қорғансызға әділ болу, жетімнің көз жасына қалмау, адамдық пен иманды сақтауға шақыру.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «жетім» сөзі тек ата-анасыз қалған баланы ғана емес, қорғансыз, қамқорсыз жанның символын білдіреді. «Ақысын жемеңіз» деген тіркес біреудің үлесін тартып алу, еңбегін, құқын аяқасты ету мағынасында қолданылады. Яғни мақал қоғамдағы мейірім, әділет және жауапкершілік сияқты қасиеттерді бейнелейді.
Қазіргі өмірде
Қазіргі кезде бұл мақал балалар үйіндегі, қамқорлыққа мұқтаж немесе ата-анасыз қалған балаларға ерекше ілтипатпен қарау керек екенін еске салады. Мысалы, мектепте жетім баланың жәрдемақысын, киімін не үлесін біреу алып қойса, бұл мақал соны айыптайды. Ол әр адамды әлсізге жанашыр болуға үндейді.
Jetimniń aqysyn jemeńiz.