Тымырсық болса, ер оңбас,
Тоңға жатса, мал оңбас.

Негізгі мағынасы

Тымырсық — желсіз, тынық, қапырық ауа райы. Мақалда екі зиянды жағдай қатар айтылған: қапырық, тынысты тарылтатын күні ер адам оңбайды, қалжырап, ісі өнбейді; ал мал тоңға, мұздаған жерге жатса, ауырып, жүдейді. Әр тіршілік иесінің өз осал тұсы бар деген ой. Ауыспалы мағынада мақал ер-азаматқа еркін тыныс, кең өріс керегін айтады: тұмшаланған, қапырық ортада оның қайраты солады. Малға жылы, құрғақ жатақ қаншалық маңызды болса, ерге ашық кеңістік сондай маңызды.

Образдар мен теңеулер

Мақалдың екі жолы да табиғат пен мал шаруашылығынан алынған. Тымырсық күн көшпенді үшін ауыр: жел жоқ, шыбын-шіркей көбейеді, адам да, жылқы да терлеп, әлсірейді. Тоң — қатып қалған жер. Күзде, көктемде мал түнде тоңға жатса, суық өтіп, сырқаттанады, сондықтан малшылар жатаққа төсеніш салып, қораны құрғақ ұстайтын. Ер мен мал қатар қойылған: бірін ыстық, бірін суық оңдырмайды. Оңбас — оңалмайды, жақсылық көрмейді деген сөз.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бүгін мақалды аптап, қапырық күні ауырлап қалған адамға, не мал күтімін ескерткенде айтады. Ауыспалы мағынада тұйық, қысымды ортада жүрген жігітке кеңес ретінде де айтылуы мүмкін: еркін тыныс тап, кең өріс ізде. Мысалы, қапырық кеште әкесі балаларына: «Тымырсық болса, ер оңбас. Жүріңдер, өзен жағасына барып салқындайық», — дейді. Мақал әзіл аралас жеңіл кеңес ретінде естіледі.

Қолданылу жағдаяттары

— Шілденің қапырық күні шөп шауып жүрген жігіттер қалжырап отырып қалады. Бригадир мақалды айтып, күн қайтқанша демалуға рұқсат береді.
— Қараша айында бала қойларды түнде ашық далада қалдырмақ болады. Атасы мақалдың екінші жолын айтып, қораға сабан төсеуді үйретеді.