Тіл, сөз туралы 654
Тіл туралы қазақ мақал-мәтелдері сөздің құдіретін, шешендік пен мәдениетті дәріптейді.
654
Мақал-мәтел
222.7K
Қаралым
340
Орташа
Сұрыптау:
Батыр мың қол бастайды,
Шешен тар жерде сөз бастайды.
Шешен тар жерде сөз бастайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал батыр мен шешеннің ел ішіндегі орны мен қабілетін салыстырып көрсетеді. Батыр көп қолды…
Тіл қаруы - сөз.
Негізгі мағынасы «Тіл қаруы - сөз» деген мақал адамның ең күшті құралы — тілі мен сөзі екенін білдіреді. Тура…
Мына заман қай заман,
Қаскүнемге жай заман.
Араздық пен өсекке
Өлшеуі жоқ бай заман.
Қаскүнемге жай заман.
Араздық пен өсекке
Өлшеуі жоқ бай заман.
Негізгі мағынасы Бұл мақал қазіргі заманның бет-бейнесін сын көзбен сипаттайды. Тура мағынасында «мына заман» деп…
Ат жүйрігі айырады,
Тіл жүйрігі қайырады.
Тіл жүйрігі қайырады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бәйгеде аттың жүйрігі озып, ал сөз сайысында тілдің жүйрігі ұтады. Астарлы…
Туған жер - тұғырың,
Туған тіл - Қыдырың.
Туған тіл - Қыдырың.
Негізгі мағынасы Туған жер мен туған тіл — адамның ең асыл тірегі, өмірдегі орны мен қадірін айқындайтын рухани негіз…
Ақыл айтсаң, мақұл айт.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға ақылды сөзді орынсыз емес, дұрыс, дәлелді, ойлы түрде айту керек екенін білдіреді…
«Қарағым» деген жылы сөз,
Тон болып төнді жылытпаса да,
жанды жылытады.
Тон болып төнді жылытпаса да,
жанды жылытады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жылы сөздің адамға тигізер әсері зор екенін айтады. Тура мағынасында, бір ауыз «қарағым»…
«Кет!» десе, ит те кетеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — біреуге «кет» деп айтсаң, тіпті ит те кейін шегінеді. Астарлы мағынасы…
Өткір пышақ жанға керек, қынға қас,
Өткір сөз дауға керек, жанға қас.
Өткір сөз дауға керек, жанға қас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, өткір пышақ кәдеге жарайды, бірақ қынға салуға қолайсыз; ал өткір…
Тұз астың дәмін келтіреді,
Мақал сөздің мәнін келтіреді.
Мақал сөздің мәнін келтіреді.
Негізгі мағынасы Тұз асқа қалай дәм берсе, мақал-мәтел де сөзге сондай өң, салмақ, мағына береді. Яғни ойды құрғақ…
Ауызға келген түкірік -
Қайта жұтса мәкүрік.
Қайта жұтса мәкүрік.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ойланбай сөйлеп, не істеп қойған ісін кейін түзету өте қиын болатынын білдіреді…
Орақ ауызды, от тілді.
Негізгі мағынасы «Орақ ауызды, от тілді» деген мақал сөзге ұста, ойы өткір, айтқаны нысанаға дәл тиетін адамды…
Қысыр сөзде қырсық көп.
Негізгі мағынасы Бұл мақал бос, мазмұнсыз, орынсыз сөздің пайдасынан зияны көп екенін білдіреді. Тура мағынасында…
Көз жетпеген жерге сөз жетеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің құдіретін көрсетеді. Тура мағынасында көз көрмейтін алыс жерге адам өзі бара алмаса…
Аузына келгенді сөйлеу,
Ақымақтың ісі.
Алдына келгенді жеу,
Хайуанның ісі.
Ақымақтың ісі.
Алдына келгенді жеу,
Хайуанның ісі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды ойланып сөйлеуге, өзін ұстай білуге шақырады. «Аузына келгенді сөйлеу» — не болса…
Ер қазынасы - жүрген із.
Ел қазынасы - көне көз.
Тіл қазынасы - ескі сөз.
Ел қазынасы - көне көз.
Тіл қазынасы - ескі сөз.
Негізгі мағынасы Бұл мақал үш түрлі қазынаны қатар бағалайды: ердің қазынасы — артында қалған ізі, елдің қазынасы…
Жақсының сөзі кепіл,
Жаманның өзі кепіл.
Жаманның өзі кепіл.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жақсы адамның айтқан сөзі сенімге тұрады, ал жаман адамның өз басы да…
Орынды айтылған сөз -
Орнына қағылған шеге.
Орнына қағылған шеге.
Негізгі мағынасы Орынды айтылған сөздің салмағы да, пайдасы да болады. Дәл уақытында, дәл жерде, ойланып айтылған сөз…
Бақа сисе, көлге сеп.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бақа қақсап бақылдаса, оның дауысы өзіне тән ортада — көлде ғана еленеді…
Суды шым тоқтатар,
Сөзді шын тоқтатар.
Сөзді шын тоқтатар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — суды шым, яғни топырақ пен шөптен жасалған бөгет тоқтататыны сияқты…
Бай болам десең, аузыңды бақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бай болғың келсе, аузыңды тый, орынсыз сөйлеме, сөзді өлшеп айт. Астарлы…
Бір тәуекел бұзады,
Қайғының мың қаласын.
Бір жақсы сөз бітірер,
Көңілдің мың жарасын.
Қайғының мың қаласын.
Бір жақсы сөз бітірер,
Көңілдің мың жарасын.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тәуекел мен жылы сөздің күшін қатар айтады. Алғашқы екі жолда «бір тәуекел» адамды үрейден…
Әркім өз ойынан хабар берер.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның сөзі мен ісі оның ішкі ойынан, ниетінен хабар беретінін білдіреді. Яғни, кісі қалай…
Тату болсаң, балдай бол,
Ащы болсаң, тұздай бол.
Ащы болсаң, тұздай бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға мінезін түзеп, елмен тату, сөзімен де, ісімен де жұғымды болуды үйретеді. «Тату…
Жақсыға сөз батады,
Жаманға шөп батады.
Жаманға шөп батады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның сөзге, сынға, ескертпеге деген қарым-қатынасын аңғартады. Жақсы адам пайдалы сөзді…
Әзіл түбі - апат.
Негізгі мағынасы «Әзіл түбі - апат» деген мақал орынсыз, шектен шыққан, не біреудің намысына тиетін қалжыңның соңы…
Сәлеміне қарай жауабы.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның берген сәлемі мен ниетіне қарай жауап қайтару керек екенін білдіреді. Тура…
Сыпайы сөйлеу - сырбаздық,
Ағайын сәні - сыйластық.
Ағайын сәні - сыйластық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — әдеппен, жұмсақ сөйлеген адам көркем, мәдениетті болып көрінеді; ал…
Қатты айтсаң, қарындасқа жақпайсың,
Ақырын айтсаң, ақың кетеді.
Ақырын айтсаң, ақың кетеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді қалай айту керегін үйретеді. Біреуге шектен тыс қатты, өктем сөйлесең, ол ренжіп…
Әзіл - әзәзілден, қалжың - шайтаннан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әзіл мен қалжыңның шегі болатынын ескертеді. Тура мағынасында, жеңіл күлкілі сөз бен ойнақы…
Тіл тәтті, бауыр қатты.
Негізгі мағынасы «Тіл тәтті, бауыр қатты» деген мақал адамның сөзі жұмсақ, жылы болғанмен, туыстық немесе ішкі береке…
Басқа пәле - тілден.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді орынсыз айту, ойланбай сөйлеу адамға көп зиян әкелетінін ескертеді. Тура мағынасында…
Өлтіретін молда көп,
Өртейтін кітап көп.
Өртейтін кітап көп.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай қарағанда «молда» мен «кітап» туралы айтылғандай көрінеді, бірақ астарында жалған…
Қол өнері кілемде,
Сөз өнері өлеңде.
Сөз өнері өлеңде.
Негізгі мағынасы Бұл мақал қолмен жасалған бұйымның да, сөзбен жасалған шығарманың да өзіне тән шеберлікке сүйенетінін…
Үндеместе үйдей пәле бар,
Екі ұртында жала бар.
Екі ұртында жала бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал үнсіз, томаға-тұйық адамның ішкі сырын бірден аңғару қиын екенін ескертеді. Тура…
Әкесі өлгенді де естіртеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — адамға ең ауыр хабарды, тіпті әкесінің қайтыс болғанын да естірте…
Білімсіз адамның сөзі білектей,
Білімді адамның сөзі жібектей.
Білімді адамның сөзі жібектей.
Негізгі мағынасы Бұл мақал білім мен надандықтың сөзден көрінетінін айтады. Білімсіз адам ойланбай сөйлеп, сөзі дөрекі…
Жеті жұрттың тілін біл,
Жеті түрлі ілім біл.
Жеті түрлі ілім біл.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның көп тіл біліп, көп ілім үйренуін насихаттайды. Тура мағынасында — жеті жұрттың тілін…
Сыйларға асың болмаса,
Сипарға тілің болсын.
Сипарға тілің болсын.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамда беретін сый-сияпат, тартар дәм болмаса да, жақсы сөз, жылы қабақ, ізет пен құрмет…
Ұлы сөзден ұлағат.
Негізгі мағынасы «Ұлы сөзден ұлағат» дегеніміз — терең мағыналы, салмақты, орынды айтылған сөзден адамға тәрбие, ақыл…
Ең көп оқылған
Сөздің көркі — мақал,
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің сәні мен ойдың мәні қысқа, ұтқыр айтылған мақал-мәтелде екенін көрсетеді. Яғни, жақсы…
Өнер алды - қызыл тіл.
Негізгі мағынасы «Өнер алды – қызыл тіл» деген мақал сөз өнерінің, шешен сөйлеудің, ойды анық әрі әсерлі жеткізудің ең…
Таң атпайын десе, Күн қоймайды,
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — таңның атуы мен күннің шығуы адамның қалауына емес, табиғат заңына…
Адамнан адамның несі артық?
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам мен малдың қадірін салыстырып, ең үлкен артықшылықтың аз ғана нәрседе емес, мәнді сөз…
Сөз атасы - құлақ,
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр нәрсенің бастау-бұлағы, түп негізі болатынын айтады. Сөздің бастауында — тыңдай білу…
«Тіл туралы» мақал-мәтелдер – қазақ даналығының өзегі. Бұл топтама сөздің салмағын, ойды дәл жеткізудің маңызын, әдепті сөйлеу мен шешендіктің қадірін айқын көрсетеді. Тіл – тек қарым-қатынас құралы емес, ол ұлттың рухы мен тәрбиесінің айнасы екенін еске салады.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.
Бұл категориядағы мақалдар адам мінезін сөз арқылы тануды, орынды сөйлеуді, уәдені ұстауды, шындық пен жауапкершілікті дәріптейді. Сондай-ақ артық сөздің зияны, өсек-аяңнан сақтану, тіл жарасының ауырлығы сияқты өмірлік қағидаларды үйретеді.
Тілге қатысты мақал-мәтелдер күнделікті өмірде де, білім мен тәрбие ісінде де жиі қолданылады. Олар оқушыға да, ата-анаға да, көпшілік алдында сөйлейтін жанға да ой салып, сөз мәдениетін қалыптастыруға көмектеседі.