«От ауызды, орақ тілді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Аузынан от шашқан, тілі орақтай өткір адам туралы айтылатын тұрақты сипаттама. Ондай адамның сөзі отша күйдіреді, орақша орып түседі: қарсыласын бір ауыз сөзбен тоқтатады, ойын батыл да өткір айтады. Тіркес көбіне шешендерді, айтыскер ақындарды, тапқыр сөзге жүйрік адамдарды мақтау үшін қолданылады. Кейде тілі ащы, сөзімен жұртты жаралайтын адамға сын ретінде де айтылады.
Образдар мен теңеулер
От — күйдіретін, жарқыраған күш; ауыздан от шығу — сөздің қызулығы мен жалындылығы. Орақ — шөп пен егін оратын иілген жүзді құрал; ол бір сермегенде көп сабақты қияды. Сөз осы екеуіне теңелгенде, әрі қызу, әрі өткір болып елестейді. Тіркес бірдей құрылған екі бөліктен тұрады: зат есім мен «-ды, -ді» жұрнағы, бұл ырғақты, жатталатын сипаттама жасайды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Тіркесті айтыста, жиында, дауда сөзден жеңілмейтін адамды сипаттағанда айтады: «Ол — от ауызды, орақ тілді шешен». Мақтау ретінде жиі естіледі, бірақ біреудің ащы тілін сынағанда да қолданылады. Тұрақты сипаттама болғандықтан, оны бөлек сөйлем етіп емес, адамның атына қосып айтқан табиғи естіледі.
Қолданылу жағдаяттары
— Айтыстан кейін ауылға оралған жас ақынды әжесі құшақтап, «От ауызды, орақ тілді боп кетіпсің ғой» деп мақтайды.
— Аудандық жиында ауыл атынан сөйлеп, шенеуніктерге дәлелмен жауап берген мұғалім туралы жұрт «От ауызды, орақ тілді» деп таңданады.