«Жол анасы - із.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Әр жолдың басында із тұрады: бір адам жүріп өтсе, соңынан екіншісі ереді, бірте-бірте соқпақ, кейін үлкен жол пайда болады. Мақал кез келген жолдың, істің бастауы — біреудің алғашқы қадамы деп ұғындырады. Сонымен бірге бұрын жүрілген ізге ерген адам адаспайды деген ой да бар: дала жолында бағдар — із. Демек, алдыңғылардың тәжірибесі — жаңа жолдың анасы.
Образдар мен теңеулер
Ана — бір нәрсені тудыратын, бастау болатын күш; «ана тілі» деген тіркесте де осы түп-тамыр мағынасы бар. Із — шөп, қар не құм бетіндегі табан, тұяқ таңбасы. Кең далада бір аттың, бір керуеннің ізі қайталана берсе, ол жолға айналады; адасқан кісі де ізге түсіп, ауылға жетеді. Мақал үш сөзден тұратын қысқа анықтама: «жол» мен «із» арасына «ана» сөзі қойылып, олардың арасында туыстық байланыс жасалған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Жаңа іс бастаған адамды қолдағанда «сенің ізіңнен басқалар ереді» деген мағынада, не тәжірибелі адамның жолын ұстануға кеңес бергенде айтылады. Үні — ақыл, кейде шабыттандыру. Мысалы: «Ауылда бірінші болып жылыжай салдың, енді көршілер де сенен үйренеді. Жол анасы — із деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Қыста қалың қар басқан жолда әкесі баласына алдыңғы шананың ізімен жүруді айтып, мақалды түсіндірді.
— Ауыл мектебінен алғаш рет бір қыз олимпиадада жүлде алғанда, мұғалім мақалды айтып, кішілер де соның ізімен барады деді.