Жол ақысы - жүру,
Кісі ақысы - беру.

Негізгі мағынасы

Жолдың ақысы — жүру: жол тек жүріп өткенде ғана бітеді, оны басқа ештеңемен өтей алмайсың. Кісінің ақысы — беру: адамға тиесілі нәрсені, еңбегінің, жақсылығының, қарызының қайтарымын беру керек. Мақал әр нәрсенің өз өтемі барын айтады: жолдың шаршауынан қашып құтылмайсың, адамнан алғаныңды қайтармай құтылмайсың. Біреудің ақысын жеу қазақ ұғымында ауыр күнә саналған, мақал соны жол бейнесімен қатар қояды.

Образдар мен теңеулер

Мақал екі параллель жолға құрылған: «Жол ақысы — жүру», «Кісі ақысы — беру». «Жүру» мен «беру» ұйқасы ойды бекітеді. Ақы — еңбек үшін төленетін ақша не мал, сонымен қатар біреудің заңды үлесі: «ақысын жеу», «ақысын беру». Жолға ақы тағайындап, оны жүрумен «төлету» — тосын әрі дәл бейне: жол адамнан тер мен уақыт сұрайды. Кісі де өз ақысын сұрайды, бірақ ол — тиісті нәрсені беру.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Біреу жалақы, қарыз, көмектің қайтарымын бермей жүргенде, оны еске салу үшін айтылады. Сондай-ақ жолдың ұзақтығына шағымданған серікке «жүру керек» деген әзіл-ақыл ретінде де келеді. Үні — салмақты кеңес не жұмсақ талап. Мысалы: «Шебердің ақшасын әлі бермепсің ғой. Жол ақысы — жүру, кісі ақысы — беру, бүгін апарып бер».

Қолданылу жағдаяттары

— Шаруа қыс бойы малын баққан көмекшісіне ақысын кешіктіріп жүргенде, әйелі мақалды айтып, бүгін-ақ есептесуді талап етті.
— Жаяу жорықта бала «қашан жетеміз?» деп мазасызданғанда, жетекшісі мақалдың бірінші жолын айтып, қадамын жылдамдатты.