«Жігіт - жерінде, жекен - көлінде.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Жігіт өз жерінде, жекен өз көлінде — жекен көлдің, батпақтың жағасында ғана өседі, құрғақ жерге шықса, қурайды; жігіттің де күші мен қадірі өз жерінде толық ашылады. Мақал адамның туған жерімен, өз ортасымен тамырлас екенін айтады. Өз жерінде жігітті жұрт біледі, оның сүйенетін туысы, таныс тауы мен суы бар; бөгде жерде ол тамырсыз өсімдік сияқты қалады. Кейде мақал әр нәрсе өз орнында жақсы деген жалпы мағынада да айтылады.
Образдар мен теңеулер
Жекен — сазды, батпақты жерде өсетін қамыс тектес көпжылдық өсімдік. Ол тек судың маңында ғана жайқалады, құрғақ далаға шыға алмайды. Көшпелі қазақ үшін көл жағасындағы жекен мен қамыс таныс көрініс: малға пана, жайлаудың белгісі. Мақал жігітті осы өсімдікпен қатар қойып, екі мекенді — жер мен көлді салыстырады. «Жігіт» пен «жекен», «жерінде» мен «көлінде» жұптары қысқа, теңдей екі бөлік жасайды, ырғағы анық, жатқа тез қалады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды туған жеріне оралған, өз ауылында іс бастаған адамды қолдағанда, немесе бөтен жерде қиналып жүрген адамға жұбаныш, кеңес ретінде айтады. Интонациясы — ақыл, жылы қолдау. Басқа жерде жақсы өмір құрып жүрген адамға кінә ретінде айту орынсыз. Мысалы: «Қалада қиналғанша ауылға кел, жігіт — жерінде, жекен — көлінде».
Қолданылу жағдаяттары
— Қаладан оралып, ата қонысында мал фермасын ашқан жігітті ағайындары осы мақалмен қарсы алады.
— Басқа облысқа ауысып, ойыны нашарлаған футболшы туған клубына оралғанда, жанкүйерлер мақалды айтады.
— Көшіп барған қалада бір жыл бойы бейімделе алмай жүрген ұлына анасы телефонмен сөйлесіп, осы мақалды айтады.