Көш бастаған серкесі болмаса да,
ел ішіндегі еркесі.

Негізгі мағынасы

Көш бастайтын серкесі болмаса да, ел ішіндегі еркесі — ол жұртты бастайтын көсем емес, бірақ елдің жақсы көретін, аялайтын адамы. Мақал адамның қадірі тек басшылықта емес екенін айтады: біреу алдыңғы қатарда жол көрсетеді, біреу мінезімен, жылылығымен көптің сүйіктісі болады. Мұндай адамды ел басшыдан кем бағаламайды. Мақал кейде қарапайым адамды мақтау үшін, кейде өзін кішірейтіп, бірақ ел алдындағы орнын еске салу үшін айтылады.

Образдар мен теңеулер

Серке — піштірілген еркек ешкі, қой отарын бастап жүретін жетекші. Қазақ малшылары отарға серке қосқан, өйткені ол алдыңғы жақта жүріп, қойларды жолға салады. Көш бастаған серке — бүкіл көшті, елді бастайтын адамның бейнесі. Ерке — аялы, сүйікті, көңілі сыйлы адам. «Серке» мен «ерке» ұйқасы мақалдың өзегі: бір ғана дыбыс өзгеріп, мағына басқа жаққа ауады — бастаушы мен сүйікті. Екеуі де ел ішінде бағалы, бірақ әрқайсысының орны бөлек.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды басшы болмаса да, жұрттың ықыласына бөленген адам туралы мақтап айтады: көңілді, қолы ашық, бәріне жақсы ағай, апай. Кейде өзі туралы кішіпейілділікпен айтады: «басшы емеспін, бірақ жұрт жақсы көреді». Интонациясы — жылы мақтау, әзіл. Мысалы: «Қуандық ағай әкім болған жоқ, бірақ көш бастаған серкесі болмаса да, ел ішіндегі еркесі».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдың барлық тойын әзілімен көркейтетін асаба ағайды ақсақалдар осы мақалмен сипаттайды.
— Командада капитан емес, бірақ бәрінің көңілін көтеретін ойыншыны бапкер мақтағанда осы мақалды айтады.
— Отбасының кенже ұлы шешім қабылдамаса да, бәрінің сүйіктісі екенін әкесі қонақтарға күліп айтады.