«Кісі елінде күркірегенше, өз еліңде дүркіре.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бөтен елде күркіреп, яғни дүрілдеп, атағың шығып жүргенше, өз еліңде дүркіреп, қызу тіршілік етіп, елдің ортасында болған артық дейді. Мақал туған жердің, өз жұртыңның қадірін айтады: бөгде жерде қанша даңқ тапсаң да, ол жат жұрттың игілігі, ал өз еліңдегі еңбегің мен абыройың туысқа да, ұрпаққа да жетеді. Кейде оны шетке кетіп, сырттан бақ іздейтін адамға «өз еліңе қызмет ет» деген ескерту ретінде де түсінеді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың өзегі — екі ұқсас етістіктің ойыны. Күркіреу — күннің күркіреуі, найзағайдың қатты әрі алыстан естілетін дүмпуі. Дүркіреу — жылқының дүркіреп жөнелуі, көптің қызу қимылының дүбірі, тірі тіршіліктің дыбысы. «Күркіре» мен «дүркіре» ұйқасып, бір-біріне жауап береді. Күркіреу жат елде ғана естілетін бос дүмпу сияқты, ал дүркіреу — өз жұртыңның ортасындағы жанды қозғалыс. «Кісі елі» деген тіркес көшпелі қазақ үшін бөтен ру, жат жұрт деген мағынада: ол жерде адам қонақ немесе кірме болып қала береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды шетелге, басқа қалаға немесе бөгде ортаға кетіп, табысын өзге жерге жұмсағысы келген адамға ақыл ретінде айтады. Үлкендер жастарға «туған жеріңе пайдаң тисін» деген ниетпен айтады. Интонациясы — ақыл, кейде жеңіл сын. Білім алу үшін немесе еріксіз кеткен адамға кінә ретінде айту орынсыз. Мысалы: «Ақшаңды кісі елінде шашпа, кісі елінде күркірегенше, өз еліңде дүркіре, ауылға мектеп салып бер».
Қолданылу жағдаяттары
— Шетелде жақсы жұмыс тапқан ұлына әкесі: «Тәжірибе жина, бірақ кейін еліңе орал, кісі елінде күркірегенше, өз еліңде дүркіре» дейді.
— Аудан орталығында дүкен ашқан жігітке көрші қария: «Қалаға кетпей, өз ауылыңда іс бастағаның жақсы болды» деп разылығын білдіреді.
— Облыстық жарыста басқа облыстың намысын қорғауға шақырылған балуанға жаттықтырушысы осы мақалды еске салады.