Жетім бала секілді жездем пақыр.

Негізгі мағынасы

Қайын жұртына келген жезде жетім балаға ұқсайды: жұрттың бәрі оны әзілге айналдырып, кәде сұрап, қағытады, ал ол ешкімге ренжи алмайды. Қасында қорғайтын туысы жоқ, бөтен ортада жалғыз. Балдыздар жездесінің бөркін жасырып, сыйлық сұрайды, ол бәріне көніп, күліп отыруы тиіс. Мақал жездеге деген жылы аяушылықты, әзіл аралас жанашырлықты білдіреді, «байғұс жездем» дегенге жақын. Шын мәнінде жезде қайын жұрттың құрметті қонағы, оның «пақыр» деп аталуы — еркелету.

Образдар мен теңеулер

Жетім бала — қазақ ұғымында ең жанашырлық күтетін адам: қамқоршысы жоқ, сөзін сөйлейтін кісі жоқ. Мақал осы бейнені жездеге телиді. Қайын жұрт ортасында жезденің жағдайы да сондай: ол өз ағайынынан алыс, мұнда оны әзілдесетін балдыздар қоршап тұр. «Пақыр» — арабтан енген сөз, «кедей, бейшара» деген мағынада, бірақ қазақ сөйлеуінде көбіне «байғұс, сорлы» деп аяп айтудың жылы түрі. Жетімге теңеу асыра айту арқылы күлкі тудырады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Балдыздар, қайын жұрт жездені әзілмен аяғандай болып айтады, көбіне ол тойда, қонақта жан-жақтан қағытпа сөзге қалып отырғанда. Кейде жездесінің өзі де күліп, өзін осылай атайды. Сарыны — жылы әзіл, ойнақы аяушылық. Шынымен қиын жағдайға түскен, қайғырып отырған жездеге айтуға болмайды: әзіл мазаққа айналады. Мысалы, балдыздары етігін жасырып, кәде талап еткенде, әпкесі күліп: «Жетім бала секілді жездем пақыр», — дейді.

Қолданылу жағдаяттары

— Қайын атасының үйіне келген жездеге балдыздары кезек-кезек тапсырма беріп, ән салдырып, би билеткенде, қайын енесі мақалды күліп айтты.
— Тойда жездесі жалғыз өзі балдыздар ортасында қалып, барлығына кәде үлестіріп болғанда, ағасы: «Жездем пақыр, жетім бала секілді», — деді.