«Апама жездем сай.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Апам қандай болса, жездем де сондай: екеуі бір-біріне лайық, тең түскен жұп. Бұл сөзді көбіне әпкесі мен оның күйеуіне қарап іні-қарындасы айтады. Мақтау ретінде айтылуы мүмкін: апам ақылды, жездем де ақылды, екеуі жарасып тұр. Бірақ жиі әзіл-кекесін аралас қолданылады: екеуінің де бірдей кемшілігі бар, мысалы, екеуі де ұйқышыл не екеуі де сараң. Мақалдың өзегі — ерлі-зайыптылар мінезі, тұрмысы жағынан бір-біріне ұқсап, жарасып кетеді деген байқау.
Образдар мен теңеулер
Апа — көп өңірде өзіңнен үлкен әпке, кей жерде шеше. Жезде — әпкенің күйеуі, ол үшін әйелінің іні-қарындастары — балдыз. Жезде мен балдыздың арасындағы әзіл қазақ салтында ерекше: балдыз жездесін еркін қағытады, жездесі оған ренжімейді. Мақал осы әзілдің аясынан шыққан. «Сай» сөзі «лайық, тура келетін» дегенді білдіреді, ердің атқа сай болуы, кілттің құлыпқа сай келуі сияқты. Үш-ақ сөзден тұратын мақал ақыл айтудан гөрі, бір қараған сәтте айтыла салатын әзілге жақын.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Ерлі-зайыптылардың мінезі, қылығы ұқсас екенін байқағанда, көбіне әзілмен айтылады. Балдыз жездесін қағытқанда, туыстар жас жұптың жарасымын мақтағанда қолданылады. Сарыны — жылы әзіл не мақтау, кейде ұнамсыз ұқсастықты мысқылдау. Бөтен адамның ерлі-зайыптыларға осылай айтуы дөрекі көрінуі мүмкін, өйткені бұл туыстар арасындағы еркін әзілге тән. Мысалы, екеуі де тойға кешігіп келгенде, інісі: «Апама жездем сай», — деп күледі.
Қолданылу жағдаяттары
— Әпкесі мен жездесі екеуі де балық аулауға құмар екенін көрген қарындасы: «Апама жездем сай, демалыста екеуін үйден таппайсың», — деді.
— Жаңа үйленген әпкесі мен жездесі қаладағы пәтерін тастап, ауылға көшіп мал өсіргенде, інісі мақалды айтып, екеуінің ниеті бір екеніне таң қалды.