Жетім жетіге дейін таяқ жейді.

Негізгі мағынасы

Бұл мақалдың тура мағынасы — ата-анасынан айырылған жетім бала қорғансыз болып, көп жағдайда таяқ жеп, жәбір көреді деген ойды білдіреді. Астарлы мағынасы — тірегі жоқ, панасыз адамның қоғамда әлсіз болатынын, сондықтан оған мейірім, қамқорлық пен әділдік қажет екенін ескертеді. Мақал жетімнің жағдайын түсінуге, оны ренжітпей, қорғаштауға шақырады.

Образдар мен теңеулер

Мұндағы «жетім» — тек ата-анасыз қалған бала ғана емес, қорғансыз, сүйеніші аз адам бейнесі. «Жетіге дейін» дегені нақты саннан гөрі, балалық шақтағы әлсіздік пен дәрменсіз кезеңді ишаралайды. «Таяқ жейді» тіркесі физикалық жазаны ғана емес, өмірдің ауыр соққысын, қысым мен әділетсіздікті де меңзейді. Сөйтіп, мақал қоғамдағы мейірімнің жетіспеуін бейнелі түрде көрсетеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Қазір бұл мақал көбіне ата-анасының қамқорлығынсыз қалған, не әлсіз топтағы балаларға жанашыр болу керектігін айту үшін қолданылады. Мысалы, мектепте бір бала жетім оқушыны мазақтаса, үлкендер: «Жетім жетіге дейін таяқ жейді, оған ауыр сөз айтпаңдар» деп, мейірім мен жауапкершілікке шақырады.