Жерсіз ел тұл,
Елсіз жер тұл.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Жерсіз елдің де, елсіз жердің де құны жоқ деген ой айтылады. Мұнда «жер» — тек топырақ емес, ата қоныс, тіршілік көзі, елдің ырысы мен қорғаны. Ал «ел» — сол жерді иеленіп, қорғап, көркейтіп отырған халық. Яғни жер мен ел бір-бірінсіз толық мәнге ие болмайды: жер болмаса халықтың тірегі кемиді, ел болмаса жер иесіз қалады. Астарлы мағынасы — туған өлкені қадірлеу, елді сақтау, бірлікті бекем ұстау.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «тұл» сөзі — жесір, иесіз, жетім қалған күйді білдіреді. Бұл жерде жер де, ел де адамға ұқсатып бейнеленген: бірінен бірі ажыраса, қаңырап бос қалғандай әсер береді. Осындай көркем образ арқылы халық жер мен елдің байланысын өте терең көрсеткен. Жер — дене болса, ел — жан секілді, екеуі қосылса ғана толық болмыс шығады.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал бүгінгі күні де туған жерге жанашыр болу, елге қызмет ету, жерді қорғау сияқты ойларға үндейді. Мысалы, ауылын тастамай, жерін игеріп, егін егіп, елге пайдасын тигізіп жүрген жас азамат осы мақалдың мәнін іс жүзінде көрсетеді. Жерді қадірлеу — елді қадірлеудің бір жолы.
Elsiz jer tul.