«Туған жердей жер болмас, Туған елдей ел болмас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Дүниеде туған жерден артық жер, туған елден артық ел табылмайды деген сөз. Адам басқа өлкелерді көріп, олардың сұлулығы мен байлығына тамсануы мүмкін, бірақ жүрегіне ең жақыны — кіндік қаны тамған жер мен бірге өскен халқы. Мақалда жер мен ел қатар аталады: тек тау-тасқа емес, сол жерде тұратын туыстарға, көршілерге, тілі мен салты ортақ жұртқа деген сүйіспеншілік те айтылады. Бөтен жердің артықшылығын жоққа шығармайды, тек өз жерінің орнын ештеңе баса алмайтынын білдіреді.
Образдар мен теңеулер
Мақал екі қатар жолдан тұрады: «туған жердей жер», «туған елдей ел». Әр жолда сөз өзімен-өзі салыстырылады, бұл тәсіл ойды күшейтеді: теңдесі жоқ нәрсені тек өзімен ғана өлшеуге болады. «-дей» жұрнағы теңеу жасайды, ал «болмас» етістігі болжау емес, кесімді үкім ретінде естіледі. Жер мен ел қазақ ұғымында бірге жүреді, «елім-жерім» деп қосарлана айтылады. Екі жолдың бірдей етістікпен аяқталуы мақалға өлең жолының ырғағын береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды шетте жүріп елін сағынған адам, туған жерге оралған жолаушы, ұзақ сапардан келген кісі айтады. Көбіне сағыныш пен шаттық аралас, жылы үнмен айтылады. Басқа елді кемсіту үшін қолдану орынсыз: мақал өз жерін мақтайды, өзгені жамандамайды. Мысалы, теңіз жағасында демалып келген әже ауылға кіре бере: «Қайда барсаң да, туған жердей жер болмас», — дейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Вахтамен солтүстіктегі кенішке жылдар бойы барып жүрген шахтер зейнетке шығып, ауылға біржола оралғанда, көршілер жиналған дастарханда осы мақалды айтты.
— Жарты ғасыр бұрын көшіп кеткен ауылына немересімен келген қарт ана өзен жағасына жеткенде көзіне жас алып, осы мақалды айтты.
Týǵan eldeı el bolmas.