Жан алып жат болма.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — біреудің жанын алып, яғни қатты ренжітіп, қинап, мазасын кетіріп жүрсең, өзіңе жат болып кетесің деген ой. Астарлы мағынасы — адам айналасына суық, қатігез, тілмен не іспен зиян келтіретін болса, елден де, жақыннан да алыстайды. Қазақ ұғымында «жат» болу — бөтенсіп кету, сый-құрметтен айырылу. Сондықтан бұл сөз адамды мейірімді, байыпты, кісінің көңілін жараламауға үндейді.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «жан алып» дегені нақты жанды алу емес, адамның ішкі дүниесін күйзелту, жүрегіне ауыр тию деген бейнелі тіркес. Ал «жат болма» дегені — елге, ортаға, туысқа, досқа бөтен болып қалма деген ескерту. Осы екі образ арқылы халық адамның қадірі оның мінезі мен қарым-қатынасынан көрінетінін жеткізеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әсіресе отбасыда, жұмыста, достар арасында орынды айтылады. Егер адам үнемі дөрекі сөйлеп, өзгелерді менсінбей, жанын жаралай берсе, жұрт одан алыстайды. Мысалы, басшы қызметкерлеріне айқайлап, намысына тие берсе, ақыры ұжым оған сенбей, сыйламай қояды.