Жақынды жат етсең,
Жатқа күлкі боларсың.

Негізгі мағынасы

Жақын адамды — бауырыңды, ағайыныңды, ескі досыңды — жат етсең, яғни алыстатып, менсінбей, бөтен санасаң, сырттағы жұрттың алдында күлкіге қаласың дейді мақал. Жат адам сенің жақыныңмен араздасқаныңды көріп, екеуіңнің де әлсіз жеріңді біледі, ал қиын күні саған арқа сүйейтін ешкім қалмайды. Өз ортасын тастап, бөтенге жағынған адамды бөтендер де шын сыйламайды. Мәні — жақынмен қатынасыңды үзу ең алдымен өз абыройыңа соққы.

Образдар мен теңеулер

Мақал «жақын» мен «жат» деген екі сөздің қарсылығына құрылған, «жат» сөзі екі рет келеді: алдымен сен жақынды жат етесің, сосын сол жаттың өзі сені мазақтайды. Бұл — айнадай кері қайтатын жаза. «Күлкі болу» — мазаққа, әжуаға қалу, қазақ үшін ұяттың ауыр түрі. Ел алдындағы бет-беделді қымбат санайтын ортада жатқа күлкі болу мал-мүліктен айырылғаннан да ауыр саналған.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды туысымен, бауырымен араздасып, сырттағы жаңа таныстарына ғана сенетін адамға ескерту ретінде айтады. Үлкендер бауырлардың арасына түскен дауды басу үшін қолданады. Үні — байсалды ақыл, кейде сын. Мысалы: «Інің қателессе, оңаша айт, жақынды жат етсең, жатқа күлкі боларсың». Жақыны шынымен зиян келтіріп жүрген жағдайда бұл сөзді оны кешуге мәжбүрлеу үшін айту әділетсіз.

Қолданылу жағдаяттары

— Ата-ананың үйі үшін соттаспақ болған ағайынды екі жігітке нағашы аталары көпшіліктің алдында масқара болатындарын ескертті.
— Ауылдан қалаға көшкен жігіт ауылдас достарын ұмытып кеткенде, анасы одан бөтенге жағынғаннан не опа көргенін сұрады.