Жаман қатын өлсе, төсек жаңғырады,
Жақсы қатын өлсе, бас қаңғырады.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал әйелдің, әсіресе үй ішіндегі жарыңның отбасындағы орнын өте биік қояды. Тура мағынасында, жаман әйел өлсе, үйдегі төсек-орын жаңарады, яғни бұрынғы ауыртпалықтан құтылғандай болады деген ой айтылады. Астарлы мағынасында, отбасыға пайдасы жоқ, береке бермейтін, мінезі қиын адамнан кейін тұрмыста бір жеңілдік туады дегенді білдіреді. Ал жақсы әйел өлсе, «бас қаңғырады» деуі — ол үйдің берекесі, тірегі, ақылы, қамқорлығы кеткен соң ері де, шаңырақ та жетімсіреп, сүйеніші азаяды деген өкінішті ой.
Образдар мен теңеулер
«Төсек» — отбасы тұрмысы, күнделікті өмір мен үй ішінің жайы. Оның «жаңғыруы» — ауыр жүктен босау, жағдайдың өзгеруі. «Бас» — отбасының иесі, ер адам, ой-сананың, тірек-қамқордың нышаны. «Қаңғыру» — сүйенішсіз қалу, жалғызсырау, берекеден айырылу. Демек, мақал жақсы жардың қадірін жоқтаумен бірге, отбасының жылуы әйелдің ақылына, мейіріміне байланысты екенін аңғартады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал тура күйінде емес, көбіне отбасыдағы адамның қадірін білу туралы ескерту ретінде қолданылады. Мысалы, үйдің берекесін келтіріп жүрген ана не жардың еңбегі бағаланбай, ол кісі кетіп қалса, бүкіл үй ішінің тіршілігі шашырап кететіні осы мақалдың мәнін дәлелдейді.
Jaqsy qatyn ólse, bas qańǵyrady.