Байдың қатыны өлсе, төсегі жаңғырар,
Кедейдің қатыны өлсе, басы қаңғырар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал бай мен кедейдің тұрмыс айырмасын ащы шындықпен көрсетеді. Тура мағынасында, дәулетті адамның әйелі өлсе де, оның үй ішіндегі жайы бірден бұзылмайды, өйткені тіршілігі түзулі, малы мен дүниесі бар. Ал кедей үшін бір адамнан айырылудың өзі үлкен ауыртпалық: шаруасы шайқалып, күнкөрісі қиынға түседі. Астарлы мағынасы — байлық адамның өмірін жеңілдетеді, ал жоқшылық кез келген қайғыны да, ауыртпалықты да еселеп сездіреді.
Образдар мен теңеулер
«Төсегі жаңғырар» дегені — байдың үйі, орны, тұрмысы орны толып, қайта түзеледі деген ишара. Ал «басы қаңғырар» — кедейдің баспанасыз, тірексіз, күйзеліс ішінде қалуын білдіретін өте өткір образ. Мұнда «төсек» пен «бас» арқылы екі түрлі әлеуметтік хал салыстырылып отыр: бірі — тоқшылықтың тыныштығы, екіншісі — жоқшылықтың жан күйзелісі.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әлеуметтік теңсіздікті, тұрмыс деңгейінің адамның қасіретке төтеп беруіне әсер ететінін түсіндіру үшін айтылады. Мысалы, табысы жоғары отбасы күтпеген шығынды оңай көтерсе, аз қамтылған жанұя үшін сол шығынның өзі үлкен дағдарыс болуы мүмкін.
Kedeıdiń qatyny ólse, basy qańǵyrar.