Сыр айтқанда досыңды дұшпаным деп ұқ.
«Сыр айтқанда досыңды дұшпаным деп ұқ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Сырыңды айтқанда досыңды дұшпаныңдай сақтықпен қабылда, яғни жасырын ісіңді, ішкі ойыңды тіпті досыңа да айтпас бұрын ойлан. Достық мәңгі емес: бүгін дос болған адам ертең араздасуы мүмкін, сонда сырың оның қолында қару болады. Досыңның да досы бар, сыр солар арқылы тарап кетуі ықтимал. Мақал досқа сенбеуге емес, сырды сақтауға шақырады: шын құпия ешкімге айтылмаса, ешкім оны саған қарсы қолдана алмайды.
Образдар мен теңеулер
Мақалдың өткірлігі — дос пен дұшпанды бір адамда біріктіруінде. Бір ғана жағдайда, сыр айтқанда, досың дұшпандай қарастырылады. «Ұқ» — түсін, солай деп біл деген бұйрық. Сыр — адамның жүрегіндегі жасырын ой, құпия. Халықта осы ойды жеткізетін «Досыңа сыр айтпа, досыңның досы бар» деген мақал да айтылады. Мақалдағы сақтық суық есептен емес, өмір тәжірибесінен туған: сыр бір ауыздан шықса, мың құлаққа жетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды сырын жақынына айтып қойып, кейін өкінген адамға, не ішкі ойын бәріне жайып жүрген аңғал кісіге ақыл ретінде айтады. Сарыны салмақты ескерту. Жас адамға «ешкімге сенбе» деп үйрету үшін емес, құпияны сақтауды үйрету үшін айтылады. Мысалы: «Жоспарыңды бәріне айтпа, әлі ештеңе шешілген жоқ. Сыр айтқанда досыңды дұшпаным деп ұқ».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда жер сатып алмақ болған жігіт жоспарын көршісіне айтып, ертеңінде басқа біреу алдын орап кеткенде, әкесі мақалды айтты.
— Жарыста қолданатын жаңа тәсілін досына айтып қойған балуанға бапкер мақалды айтып ескертті.