Шешесі бар жетімнің басында
тарақ пен қол ойнар;
Шешесі жоқ жетімнің басында
бит пен сірке ойнар.
«Шешесі бар жетімнің басында тарақ пен қол ойнар; Шешесі жоқ…» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Әкесі жоқ, бірақ шешесі бар жетімнің басын анасы тарап, сипап, күтіп отырады, ол таза әрі мейірімге бөленген. Ал шешесі де жоқ баланың басын ешкім күтпейді, онда бит пен сірке өріп жүреді. Мақал ананың қамқорлығы баланың күнделікті тіршілігінде қаншалықты маңызды екенін көрсетеді: әкенің жоғы ауыр, бірақ ананың жоғы одан да ауыр. Ана — баланың тазалығы мен жылуының кепілі.
Образдар мен теңеулер
Жетім — мұнда әкесінен айырылған бала. Тарақ пен қол — ананың балаға жасайтын ең нәзік қамқорлығы: шашын тарау, басынан сипау. Бит пен сірке — күтімсіздік пен жоқшылықтың белгісі; сірке — биттің жұмыртқасы. Екі жол бір құрылыммен жасалған, тек «тарақ пен қол» орнына «бит пен сірке» қойылған. «Ойнар» етістігі екі жағдайда да қолданылып, ащы әзіл тудырады: бір баланың басында мейірім ойнайды, екіншісінде жәндік.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды ананың қамқорлығын бағалағанда, жетім балаға жанашырлық танытуға шақырғанда айтады. Ащы, мұңды үнмен естіледі. Жетім баланың көзінше айту, оны бит-сіркемен байланыстыру ауыр қорлау болып шығады, сондықтан тек үлкендер арасында айтылады. Мысалы, ауыл әйелдері жетім балаға киім жинағанда: «Шешесі жоқ жетімнің басында бит пен сірке ойнар деген, қараусыз қалдырмайық».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда анасы қайтыс болған қыздың шашын көрші апайы күн сайын өріп, мектепке дайындап жібереді.
— Мектепте мұғалім әкесі жоқ ұлдың үнемі таза, ұқыпты жүргенін көріп, анасының қамқорлығына риза болады.
taraq pen qol oınar;
Sheshesi joq jetimniń basynda
bıt pen sirke oınar.