Шешесі бар жетімнің басында
тарақ пен қол ойнар;
Шешесі жоқ жетімнің басында
бит пен сірке ойнар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал ана мейірімінің, аналық қамқорлықтың қандай қымбат екенін көрсетеді. Тура мағынасында, шешесі бар бала күтім көріп, басы таза, тіршілігі жайлы болады; ал анасыз жетім бала қараусыз қалып, тұрмысы ауыр тартады. Астарлы мағынасында, баланың бақыты мен тәртібі көбіне ананың қарауына, жылуына, тәрбиесіне байланысты деген ой айтылады. Яғни ана бар жерде қорған да, қамқорлық та, тазалық та болады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «тарақ пен қол ойнар» деген тіркес — күтім, тарамыс, тазалық, ананың ұқыптылығын бейнелейді. Ал «бит пен сірке ойнар» дегені — жоқшылық, қараусыздық, ауыр тұрмыс, күтімсіздік белгісі. Халық бас арқылы адамның халін суреттеп, ішкі де, сыртқы да күйін астарлап жеткізген. Бұл жерде «ойнар» сөзі қозғалу, қоныстану мағынасында айтылып, бір ортаның жайлы не жайсыз екенін айқындайды.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал ата-ана қамқорлығының, әсіресе ананың бала өміріндегі орнын еске салады. Мысалы, баласына уақтылы көңіл бөліп, киімін, тамағын, оқуын қадағалаған ана оның денсаулығы мен тәрбиесіне тікелей әсер етеді. Сондықтан мақал бүгін де «балаға мейірім мен бақылау керек» деген тәрбиелік ойды білдіреді.
taraq pen qol oınar;
Sheshesi joq jetimniń basynda
bıt pen sirke oınar.