Аталы баланың өзі тойған,
Жетім баланың көзі тойған.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: әкесі бар, тірегі бар бала өз несібесіне өзі жетіп, тояды; ал жетім бала көбіне жоқтық көріп, көзбен ғана қызығып, қалағанына қол жеткізе бермейді. Астарлы мағынасы — ата-ана қамқорлығы бар баланың тұрмысы да, көңілі де толықтау келеді, ал жетімдік адамды таршылыққа, мұңға жақындатады. Бұл жерде «тойған» сөзі тек асқа қанағаттану емес, өмірдің кеңдігі мен тоқшылықты білдірсе, «көзінің тойғаны» — ішкі қанағатсыздық пен қолы жетпеген арманды аңғартады.
Образдар мен теңеулер
«Аталы бала» — әке-шешенің сүйеніші бар, қамқорлық көрген бала. «Жетім бала» — тірексіз, қорғансыз қалған жан. «Көзі тойған» деген тіркес адамның тек қарап, қызығып қана тұруын бейнелейді. Осы екі образ арқылы халық ата-ана мен отбасы жылуының бала өміріндегі орнын айқын көрсеткен.
Қазіргі өмірде
Бүгінде бұл мақал әлеуметтік теңсіздік, отбасылық қолдау, қамқорлық мәселесіне байланысты айтылады. Мысалы, бір бала оқуына қажетті құралды, үйірмеге төлемді ата-анасынан еш қиындықсыз алады, ал тұрмысы ауыр бала сол мүмкіндікті ұзақ күтуі мүмкін. Мақал осындай айырмашылықты еске салып, жетімге, мұқтажға жанашыр болуға үндейді.
Jetim balanyń kózi toıǵan.