Атан өлсе сойылар,
Арыс өлсе қойылар,
Қансонар қайдан табылар?

Негізгі мағынасы

Атан өлсе — сойылып, етін пайдаланады, арыс, ел тірегі өлсе — жерге қойылып, жаназасы шығарылады: екеуінің де жолы белгілі. Ал қансонар — аңшының ең асыға күтетін күні, оны өткізіп алсаң, қайтып таба алмайсың. Мақал аңшылардың әзіл-шыны аралас сөзі: аңшы үшін ұтымды сәт бәрінен қымбат. Ауыспалы мағынада өмірде қолдан шыққан мүмкіндік қайталанбайтынын, ал шығынның қандай да бір жолмен орны толатынын айтады. Әсірелеу арқылы мақал сәтті уақытты бағалауға үндейді.

Образдар мен теңеулер

Атан — пішілген, жүк тасуға қолданылатын ірі еркек түйе, көшпелі шаруашылықта қымбат көлік. Арыс — бастапқыда арба мен шананың атқа жегілетін ағашы, ауыспалы мағынада ел жүгін көтерген абыройлы азамат. Қансонар — алғаш түскен жаңа жұқа қар, онда аңның ізі айқын көрінеді, сондықтан ол аңшылыққа ең қолайлы кез. Үш жол ұйқасқа құрылған: сойылар — қойылар — табылар. Алғашқы екі жол — шешімі бар жағдай, үшіншісі — шешімі жоқ сұрақ.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Қолдан шығып бара жатқан сәтті жіберіп алмау керек кезде адамды асықтыру үшін айтылады, аңшылар өз ортасында әзілмен қолданады. Сарыны — асықтыру, ұран, кейде күлкі. Мақалдағы адам өлімі туралы сөз әсірелеу, сондықтан оны қаралы жерде, жақыны қайтыс болған адамның алдында айту орынсыз. Мысалы: «Бәрін кейін реттейміз, таңертең жолға шығайық: атан өлсе сойылар, арыс өлсе қойылар, қансонар қайдан табылар».

Қолданылу жағдаяттары

— Түнде жаңа қар түсіп, таңертең бүркітші ағасы інісін оятып, қансонар қайдан табылар деп, аңға асықтырды.
— Шаруа көктемгі егіс уақыты келгенде басқа шаруаларын кейінге қалдырып, бір күнді де жібермей тұқым сеуіп шықты.