«Ережесіз ойын жоқ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Кез келген ойынның өз ережесі бар: асықта, тоғыз құмалақта, көкпарда, футболда не істеуге болады, не болмайды — бәрі белгілі. Ережесі жоқ ойын ойын болмай, ұрыс-керіске айналады. Мақал осы қарапайым шындықты өмірдің кез келген саласына қолданады: отбасында, ауылда, елде де әркім сақтайтын тәртіп болмаса, бірге өмір сүру мүмкін емес. Ойынға қосылдың ба, оның шартын да қабылдайсың деген ой да осында.
Образдар мен теңеулер
Ереже — бәрі бірдей мойындайтын тәртіп, шарт. Мақалда басқа ешқандай бейне жоқ, ол ойын сөзінің өзін бейне етеді: ойын — шағын қоғам, оның ережесі — ел заңы сияқты. Қазақтың ұлттық ойындары — асық, тоғыз құмалақ, көкпар, қыз қуу, аударыспақ — бәрі нақты шартпен ойналған, жарыстарда оны бақылайтын төрелік етушілер болған. Ережесіз бен жоқ сөздерінің қатар келуі кесімді, қысқа тұжырым береді, оған дау айтуға келмейді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Ойын не жарыс кезінде біреу ережені бұзғанда, не жаңа іс бастарда бәрі бірдей шартқа келу керек кезде айтылады. Сарыны — ескерту, тәртіпке шақыру. Ата-ана балаға үйдегі тәртіпті түсіндіргенде де қолданады. Ережені соқыр түрде ұстанып, адамға әділетсіздік жасағанды ақтау үшін айту мақалдың мағынасынан ауытқу. Мысалы: «Балалар, ережесіз ойын жоқ, кім сызықтан аттаса, сол ұтылады».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл балалары асық ойнап жатқанда бір бала кезегін күтпей ата берді; үлкен бала ережесіз ойын жоқ деп оны тоқтатып, кезекті қайта белгіледі.
— Отбасылық кеңесте әке балаларға теледидар көру уақытын белгілеп, ережесіз ойын жоқ деп түсіндірді.
— Ауылдық көкпарда бір шабандоз өзгенің атын қамшылап еді, төреші оны жарыстан шығарды.