Өсетін елдің қарты қазына болар,
Өспейтін елдің қарты қазымыр болар.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал елдің болашағы мен қарттардың қадірін байланыстырып тұр. Ел өсіп-өнсе, ақыл-кеңесі бар, көргені көп қариясы сол жұртқа қазына болады: олар бата береді, жөн сілтейді, тәжірибесімен тірек болады. Ал елде ынтымақ жоқ, береке кем, жас буын тәрбиесіз болса, ондай ортада қарттың сөзі де, мінезі де елге салмақ болып, «қазымыр» көрінуі мүмкін. Яғни мәселе қартаюда емес, қоғамның пейілі мен мәдениетінде.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «қазына» сөзі — ең қымбат, бағалы дүние деген ұғымды білдіреді. Қарияның өмірлік тәжірибесі, сабыры, ақылы сол байлыққа теңеледі. Ал «қазымыр» — ұсаққа мән беретін, көп сөйлейтін, мазасыз адам бейнесі. Бұл образ елдің өнегесі төмендегенде қарттың қадірі кеміп, сөзі ауыр қабылданатынын астарлайды.
Қазіргі өмірде
Қазір де бұл мақал үлкенді сыйлау, қария сөзін құрметтеу қажет екенін еске салады. Мысалы, ауылда не отбасында ақсақалдың ақылын тыңдап, шешім қабылдағанда ақылдасып отырса, ол кісі елге береке әкелетін қазынаға айналады. Ал сыйластық жоғалса, сол кісінің сөзі артық дау болып көрінуі мүмкін.
Óspeıtin eldiń qarty qazymyr bolar.