Орынсыз ойын - сындырар мойын.
«Орынсыз ойын - сындырар мойын.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Орынсыз ойын мойын сындырады: уақыты, орны, ортасы келмеген әзіл мен ойын үлкен бәлеге, тіпті ауыр жарақатқа апарады. Мақал ойынның өзін емес, оның орынсыздығын айыптайды. Қаралы үйде күлу, үлкен кісіге қалжыңдау, қауіпті жерде асыр салу — бәрі орынсыз ойын. Сөздің тура мағынасы да шындыққа жақын: жарда, мұзда, суда ойнаған бала шынымен мойнын сындыруы мүмкін. Ауыспалы мағынасы — орынсыз қалжың адамның абыройын, достығын құртады.
Образдар мен теңеулер
Мойын сындыру — ең ауыр жарақат, кейде өлім; ауыспалы мағынада абыройдан айырылу, қатты сәтсіздікке ұшырау. Орынсыз — уақыты мен жағдайы келмеген, жөнсіз. Мақал «ойын — мойын» ұйқасына құрылған, бұл оны балаларға жеңіл жаттатады. Жеңіл, көңілді сөз бен ауыр, қатерлі сөз қатар тұрып, күтпеген қарсылық туғызады. Ауыл баласының тау, жар, мұз, асау тай маңындағы ойыны — мақалдың тұрмыстық негізі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды қауіпті жерде ойнап жүрген балаларға, орынсыз әзілдеген адамға ескерту ретінде айтады. Жиында, қаралы жерде қалжыңын тыя алмаған адамды тоқтату үшін де қолданылады. Интонациясы — ескерту, кейде қатаң. Қалжыңның орны келген көңілді отырыста айту артық сақтық болып көрінеді. Мысалы: «Мұзды көлдің ортасына шықпаңдар, орынсыз ойын — сындырар мойын».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылдың ұлдары жартас басында бір-бірін итерісіп ойнап жүргенде, қойшы ата көріп қалып, мақалды айтты да, оларды төменге түсірді.
— Ауруханада ауыр науқас жатқан палатада бір жас жігіт қатты дауыстап әзілдей бастады. Медбике мақалды айтып, оны тыныштыққа шақырды.