«Ақылға кішілік жүрмейді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ақыл жасқа, атаққа, лауазымға қарамайды: дұрыс сөзді кіші айтса да, ол ақыл болып қала береді. Кішілік мұнда жасы кіші болу, дәрежесі төмен болу деген мағынада. Мақал екі жаққа бірдей айтылады. Үлкенге: жасы кіші адамның орынды кеңесін «сен әлі жассың» деп кері итерме. Кішіге: ақылды ойың болса, «мен кішімін» деп жасқанба, әдеппен айт. Ақылдың құны айтқан адамның жасымен емес, сөздің дұрыстығымен өлшенеді.
Образдар мен теңеулер
Қазақ қоғамында үлкен мен кішінің орны айқын: кіші үлкеннің сөзін бөлмейді, төрге шықпайды, алдымен үлкен сөйлейді. Осындай ортада мақалдың айтары ерекше естіледі: әдеп бар, бірақ ақылға келгенде бұл тәртіп «жүрмейді», яғни күшін жояды. «Жүрмейді» етістігі заң мен ережеге қатысты айтылады: «бұл жерде ол заң жүрмейді». Сөйтіп мақал ақылды әдеп ережелерінен жоғары қояды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Көбіне үлкен адам жасы кіші біреудің дұрыс кеңесін мойындағанда айтады: «ақылға кішілік жүрмейді, айтқаның дұрыс». Кейде жиында жастарды пікір айтуға жігерлендіру үшін де келеді. Кіші адамның өзі үлкенге дөрекі сөйлеп, осы мақалмен ақталуы орынсыз. Мысалы: «Немерем телефонмен коммуналдық төлем жасауды үйретті, дұрыс айтты. Ақылға кішілік жүрмейді».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл жиынында жас агроном егісті басқа жерге көшіру туралы ұсыныс айтқанда, ақсақал оны қолдап, басқаларды тыңдауға шақырды.
— Ас үйде анасы тамақты жаңаша дайындауды ұсынған қызының кеңесін алып, нәтижесіне риза болды.
— Мал бағып жүрген қарт әкесіне ұлы ауырған қойдың белгісін байқатқанда, әкесі баласының зейініне сүйсінді.