«Ойыншының тамағы тоқ.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ойыншының тамағы тоқ: ойнап, сауық құрып жүрген адамның қарны тоқ, қамы жоқ. Аш адамның ойынға зауқы болмайды, ол тамақ қамымен жүреді; ойын мен сауық — тоқтықтың белгісі. Мақал осы байқауды айтады: біреу алаңсыз ойнап жүрсе, оның тұрмысы түзу, тамағы тоқ. Екінші оқылымы — сауықшыл, ойын-тойдың сәні болған адам қай үйге барса да тоқ болады, оны бәрі күтіп, дастарқанға шақырады.
Образдар мен теңеулер
Ойыншы — ойынға әуес, сауықшыл, көңілді адам; бұрын той-жиында ән салып, күлдіріп, ойын бастайтын адамды да осылай атаған. Тамағы тоқ — қарны тоқ, ішері мен жері жеткілікті. Мақал қарапайым тұрмыстық байқауға негізделген: малы жайылып, қазаны толып тұрған ауылдың балалары асыр салып ойнайды, ал жұт жылы ойын да тынады. Үш сөзден тұратын қысқа құрылым ойды бақылаудың нәтижесіндей, ақиқат ретінде ұсынады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды алаңсыз ойнап, сауық құрып жүрген адамды көргенде жымиып айтады: оның уайымы жоқ, тамағы тоқ. Кейде жұмыстың ауыр жүгін өзгелерге қалдырып, ермекпен жүрген адамға жеңіл мысқыл ретінде де естіледі. Интонациясы — әзіл, кейде ирония. Шын мұқтаждықта жүріп, жұбаныш үшін ойнаған адамға айту орынсыз. Мысалы: «Балалар таңнан кешке дейін доп қуады — ойыншының тамағы тоқ, оларды анасы асырап отыр».
Қолданылу жағдаяттары
— Жайлауда шопанның балалары күні бойы асық ойнап, тай үйретіп жүрді. Қонаққа келген ақсақал оларға қарап күліп, мақалды айтты да, шопанның молшылығын мақтады.
— Тойдан тойға шақырылып, әзілімен елді күлдіретін ауылдың сауықшыл жігіті туралы көршісі: «Ойыншының тамағы тоқ, ол қай үйге барса да төрде отырады», — деді.