Ой түбі - алтын, ойын түбі - от.
«Ой түбі - алтын, ойын түбі - от.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ойдың түбі — алтын, ойынның түбі — от: терең ойланып, ақылмен жасалған істің соңы алтындай қымбат нәтижеге жетеді, ал шектен тыс ойын-сауық пен бос ермектің соңы бәлеге, ұрыс-керіске апарады. Мақал ойлы, байсалды адам мен ойыншыл, жеңілтек мінезді салыстырады. Мұнда ойынға мүлдем тыйым салу емес, оның шегін білуге шақыру бар. Ой — болашақтың кепілі, ойын — уақытша қуаныш, ол ұзаққа созылса, зиянға айналады.
Образдар мен теңеулер
Түбі — бір нәрсенің ең соңы, нәтижесі, ақыры. Алтын — байлық пен қымбаттың белгісі, от — өрт, бәле, жанжалдың бейнесі. Мақал «ой» мен «ойын» сөздерінің дыбыстас келуіне құрылған: бір буын қосылғанда мағына күрт өзгереді, сол арқылы ақыл мен ермектің арасы қысқа екені сезіледі. «Алтын — от» жұбы екі нәтижені айқын қарсы қояды. Қатаң параллель құрылым мақалды тақпақтай жатталатын етеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды оқудан, еңбектен гөрі ойынға, ермекке әуес жастарға ақыл ретінде айтады. Мұғалімдер, ата-аналар жиі келтіреді. Интонациясы — байсалды кеңес. Ол демалысты жамандау үшін емес, оның шегін білу үшін айтылады, сондықтан демалып отырған адамға орынсыз айтылса, артық нұсқау болып көрінеді. Мысалы: «Түні бойы компьютер ойнайсың, ой түбі — алтын, ойын түбі — от, сабағыңды да ойла».
Қолданылу жағдаяттары
— Емтихан алдында достарымен түні бойы ойнаған бала сынақтан құлап қалды. Атасы мақалды айтып, келесі жолы уақытын ақылмен бөлуді тапсырды.
— Ұстаханада жас шәкірт жұмыс кезінде балғамен ойнап, құралды сындырып алды. Шебер мақалды айтып, оған әр ісін ойланып істеуді үйретті.