«Он екі жылда ердің басы салауат.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ескі әдет-ғұрып құқығында көп жыл өткен дау ескіріп, кешірілген. Мақал осыны айтады: он екі жыл өткенде ердің басына тағылған айып, дау, кек «салауат» болады, яғни кешіріліп, қайта қозғалмайды. Он екі жыл — мүшелдің толық бір айналымы, ескіліктің шегі ретінде алынған. Кеңірек мағынасы: адамның бұрынғы қатесін өмір бойы бетіне баса бермейді, уақыт өте ол ақталады. Ескі өкпе мен кекті қазбалай берудің орынсыз екенін ескертеді.
Образдар мен теңеулер
«Салауат» сөзі араб тілінен келген: қазақ тілінде «дұға», «саулық» мағынасымен қатар, дау-шарда «кешірім, бітім» деген мағынада да қолданылған. Сөздіктерде келтірілген 1886 жылғы Қарамола съезінің ережесінде «құн, жесір даулары 20 жылдан арғы салауат» деген сөз бар. «Ердің басы» — ердің өзі, оған тағылған жауапкершілік. Он екі жыл — мүшел жыл санауының бір айналымы, халық ұғымында уақыт осы мерзімде жаңарады. Сан мақалға салмақ беріп, «әбден ескірді» деген ойды нақтылайды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал бұрынғы бір кінәсі үшін әлі күнге сөз естіп жүрген адамды ақтағанда, ескі дауды қайта қозғағысы келгендерге ескерту ретінде айтылады. Интонациясы байсалды, татуластырушы. Мысалы, екі ағайын он бес жыл бұрынғы жер дауын қайта көтергенде, ақсақал: «Он екі жылда ердің басы салауат. Өткенді қозғамайық», — дейді. Әлі шешілмеген ауыр қылмысты, әділетсіздікті ұмыттыру үшін айтылса, орынсыз.
Қолданылу жағдаяттары
— Жастық шағында бір рет ұрлыққа ілігіп, кейін адал еңбекпен ел құрметіне бөленген кісіні біреу ескі ісімен мұқатпақ болды. Қария мақалды айтып, оны тыйды.
— Құдалар жиналғанда бір жақ баяғы тойдағы өкпесін қайта айта бастады. Төрде отырған ақсақал мақалды айтып, әңгімені басқа арнаға бұрды.