Ер басына күн туса,
Ереуіл атқа ер салар.
«Ер басына күн туса, Ереуіл атқа ер салар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ер адамның басына қиын күн туса, ол жорық атына, ереуіл атқа ер салып, аттанады. Мақал қиындық келгенде ердің үйде отырмай, қимылға кірісетінін, қауіпке қарсы шығатынын айтады. Тығырыққа тірелгенде мұңаю емес, дайындалу, аттану — ердің жолы. Кеңірек мағынада: басына іс түскен адам бар күшін жинап, ең сенімді құралын іске қосады, ұзақ жолға да, ауыр жұмысқа да тартынбайды.
Образдар мен теңеулер
Ереуіл ат — жорыққа арнап бапталған, соғысқа мінетін таңдаулы ат. Бүгін «ереуіл» сөзі басқа мағынада, наразылық ретінде жиі айтылады, бірақ мақалда ол жорық, соғыс ұғымымен байланысты. Мақалда «ер» сөзі екі мағынада ойнатылған: бірінші жолда — адам, екінші жолда — атқа салынатын ер-тұрман. Ер ерді салады. Атқа ер салу — аттанудың ең алғашқы қимылы, сондықтан бейне шешім қабылданған сәтті көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды қиын жағдайда шешім қабылдап, іске кірісіп кеткен адамды мақтағанда айтады, кейде қиындыққа тап болған адамға жігер беру үшін. Мысалы, зауыты жабылған жігіт басқа қалаға жұмыс іздеп аттанғанда, әкесі: «Ер басына күн туса, ереуіл атқа ер салар. Жолың болсын», — дейді. Мақал жасығанды емес, әрекет еткенді құптайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Тасқын суы ауылға жақындағанда жігіттер техниканы оталдырып, бөгет үйе бастайды. Ақсақал мақалды айтып, оларға бата береді.
— Әкесі ауырып қалған жасөспірім қыстың ортасында малды жалғыз бағуға шығады. Көршісі мақалды айтып, оған көмекке келеді.
Ereýil atqa er salar.