Ердің ғайбатын айтпа,
Қайратын айт.
«Ердің ғайбатын айтпа, Қайратын айт.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Біреудің сыртынан кемшілігін теріп, ғайбат сөз айтпа, керісінше, оның жақсы қасиетін, қайратын, ерлігін айт. Мақал адам туралы әңгіме оның осалын емес, мықтысын көтеруге тиіс екенін үйретеді. Ғайбаттың зияны екі жақты: ол айтылған адамның абыройын түсіреді, айтқан адамның өзін де ұсақтатады. Ал біреудің қайратын айту — оны жігерлендіріп, айналадағыларға үлгі ету.
Образдар мен теңеулер
«Ғайбат» — араб тілінен келген, адамның сыртынан, ол жоқта айтылған жаман сөз; мұсылман әдебінде ауыр күнә саналады. «Қайрат» — күш-жігер, ерлік, табандылық. Мақал осы екеуін қарама-қарсы қойып, «айтпа — айт» деп екі бұйрық береді. «Ғайбатын — қайратын» ұйқасы екі сөздің дыбысталуы жақын, мағынасы алшақ екенін ұтымды пайдаланады: бірер дыбыс алмасса болды, жамандау мақтауға айналады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал өсек айтып, біреуді сыртынан сынап отырған адамды тоқтатқанда, жиындағы әңгімені жақсы арнаға бұрғанда айтылады. Интонациясы — сабырлы ескерту. Мысалы, асқа жиналған кісілер марқұмның кемшілігін айта бастағанда, ақсақал: «Ердің ғайбатын айтпа, қайратын айт», — дейді. Адамға адал сын айту, қатесін бетіне ашық айту бұл мақалға қайшы емес.
Қолданылу жағдаяттары
— Ас үйде жиналған келіншектер көршінің мінезін сөз ете бастағанда, үй иесі мақалды айтып, оның қиын кезде көмектескенін еске салды.
— Ойыннан кейін командадағылар ұтылған қақпашыны кінәлай бастады. Капитан мақалды айтып, оның маусым бойы команданы талай рет құтқарғанын еске салды.
Qaıratyn aıt.