Ердің басы - тәуекел.
«Ердің басы - тәуекел.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ер азаматтың ең басты қасиеті, ісінің бастауы — тәуекел, яғни нәтижесі белгісіз іске батыл бел буу. Қорқынышты жеңіп, «не болса да көрейін» деп шешім қабылдай алмаған адам ештеңе бастай алмайды. Мақалда «бас» екі мағынада тұр: ердің ең басты қасиеті және ердің басы — өмірі; ер қажет кезде басын тәуекелге тігеді. Тәуекел мұнда ойланбай секіру емес, байыптап барып, батыл қадам жасау.
Образдар мен теңеулер
Тәуекел — араб тілінен келген сөз, бастапқы мағынасы «Аллаға сүйену, тағдырға сеніп іске кірісу». Қазақ ұғымында «тәуекел» деп айту — ақыл жеткенін ойлап, қалғанын тағдырға тапсырып, іске кірісу. «Басы» сөзі бір мезгілде «басталуы», «ең маңыздысы» және «өмірі» дегенді білдіреді, сондықтан төрт-ақ сөзден тұратын мақал бірнеше қатпармен оқылады. «Ердің басы» мен «тәуекелдің» арасындағы теңдік кесімді үкімдей естіледі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды маңызды шешім қабылдай алмай тұрған адамды батылдыққа шақырғанда айтады: жаңа кәсіп ашу, алысқа көшу, жарысқа түсу. Мысалы, ауылда шағын наубайхана ашуға қорқып жүрген ұлына әкесі: «Ердің басы — тәуекел. Есебін шығардың, енді баста», — дейді. Ойланбай қауіпке ұмтылуды, мысалы жол ережесін бұзуды ақтау үшін айтылмайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Жас малшы несие алып, отарын көбейтуге бел буғанда, ағасы мақалды айтып, оған батасын берді.
— Мұзы жұқа өзенге түсіп кеткен баланы құтқару үшін суға секірген жігіт туралы ауылдастары: «Ердің басы — тәуекел», — деп сүйсінді.