Ер басына жау келсе,
Ерлігі кетер басынан.
Би басына дау келсе,
Билігі кетер басынан.

Негізгі мағынасы

Ердің ерлігі де, бидің билігі де бөтеннің ісінде жарқырайды. Жау өз басына төнгенде ер сасып, ерлігін жоғалтуы мүмкін; дау өз басына түскенде би бейтарап төрешілігінен айырылады. Өз ісіне ешкім әділ төреші бола алмайды: ашу, қорқыныш, өз мүддесі көзді байлайды. Мақал адамның әлсіз тұсын ашық айтады және өз дауыңды өзің шешпей, бөтен әділ кісіге салған жөн деген ұғымға әкеледі.

Образдар мен теңеулер

Екі жартысы бірдей құрылған: «ер басына жау келсе» — «би басына дау келсе», «ерлігі кетер» — «билігі кетер». Жау мен дау, ер мен би ұйқаспен қатар тұр: бірі — соғыстың, бірі — бейбіт өмірдің сынағы. «Басына келу» тіркесі істің дәл сол адамның өзіне, отбасына, туысына қатысты екенін білдіреді. Басқаның жауына қарсы шапқан ердің өз үйіне жау төнгенде абдырауы, басқаның дауын шешкен бидің өз дауында адасуы — өмірде жиі көрінетін жайт.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды біреу өз ісіне өзі төреші болып, өзін ақтап жатқанда айтады: бұл істі басқа біреу шешсін деген ниетпен. Бөтеннің қиындығында ақыл айтатын, ал өзі сондай жағдайға тап болып сасқан адамды түсінуге де шақырады, мұнда кекесіннен гөрі жанашырлық көп. Мақалды «батыр мен биге сенбе» деп түсіндіру дұрыс емес. Мысалы: «Өз балаңның ісін өзің қарама, би басына дау келсе, билігі кетер басынан».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл дәрігері өз баласы ауырғанда абдырап қалады; әріптесі емдеуді өзіне алып, «Ер басына жау келсе, ерлігі кетер» деп жұбатады.
— Мектеп директорының ұлы төбелеске араласқанда, директор істі орынбасарына тапсырып, өз баласының ісіне өзі төреші болмайтынын айтады.