Ақылды өтірік шаршатады.
«Ақылды өтірік шаршатады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Өтірік ақылды шаршатады: шындық бір-ақ рет айтылады да, есте өзі сақталады, ал өтірікті ойлап табу, оны есте ұстау, кімге не айтқаныңды ұмытпау, ескі өтірікті жаңасымен жамау керек. Осының бәрі ойды үздіксіз әбігерге салады. Мақалдағы «ақылды» сөзін «ақылды адамды» деп те оқуға болады: өтірікке толы ортада жүрген ақылды кісі одан шаршап, мезі болады. Екі оқылуда да өтірік адамның ішкі тыныштығын алатын ауыр жүк ретінде көрінеді.
Образдар мен теңеулер
Мақал өте қысқа, бар болғаны үш сөз, бірақ ішінде жүк пен жолаушы бейнесі жасырынып тұр. «Шаршату» — күш-қуатты сарқу, жолда, жұмыста болатын қажу. Өтірік мұнда адамға артылған жүктей: ол ойды күнде жегіп, демалдырмайды. Қазақта «өтіріктің құйрығы бір тұтам» деген сөз де бар: өтірік ұзаққа бармайды, ал оны ұстап тұруға кеткен күш зая кетеді. Сөздің екіұшты болуы — «ақыл» сөзінің табыс септігі ме, әлде «ақылды адам» ма — мақалды ойландыра түседі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Біреуді өтірік айтудан тыйғанда, өтірігі әшкере болған кісіге сабақ ретінде айтылады. Сондай-ақ айналасындағы жалған сөзден жалыққан адам өз көңіл күйін осылай білдіреді. Көбіне ескерту, кейде шаршаған күрсініс түрінде естіледі. Мысалы, анасы ұлына: «Шыныңды айт. Ақылды өтірік шаршатады, кейін өзің не айтқаныңды ұмытасың».
Қолданылу жағдаяттары
— Сабаққа кешіккен оқушы әр мұғалімге әр түрлі себеп айтып, ақыры өзі шатасып қалды. Сынып жетекшісі оған мақалды айтты.
— Базарда сатушы бағаны әр сатып алушыға басқаша айтып жүріп, кешке есебін таба алмай қалды. Көрші дүкенші күліп, мақалды айтты.